Tam o sırada küçük çocuğu yere düşüp ağlamaya başladı. Sesi ortalığı inletiyordu.

Arkadaşım bana dönüp, “İşte, gördün mü? Tam olarak anlatmak istediğim bu” dedi. Bütün çabasına rağmen çocuğunun canının yanmasına engel olamamıştı.

Aslında arkadaşım, yıllar içinde aynı kaygının hayatının başka alanlarında da etkili olduğunu fark etmiyordu. Büyük çocuklarının hangi okula gideceğine, kimlerle arkadaşlık edeceğine karar vermeye çalışırken de aynı sözler dökülüyordu ağzından:

“Onları korumaya çalışıyorum. Acı çekmelerini istemiyorum.”

Ne var ki bütün çabasına rağmen çocukları kendi kararlarını veriyordu. Bu kararların sonuçları arkadaşımın beklediği gibi olmadığında ise hayal kırıklığı yaşıyordu.

İş arkadaşları ve yöneticiliğini yaptığı ekip söz konusu olduğunda da durum farklı değildi. Herkese içtenlikle yardım etmeye çalışıyor, kimsenin üzülmesini istemiyordu. Onları da çocukları gibi sahipleniyor, her sıkıntılarına çare olmaya çalışıyordu.

En sonunda, “Artık tükendiğimi hissediyorum” dedi.

Gözden kaçırdığı şuydu: Sevdiklerini korumaya çalışırken farkında olmadan hayatı da kontrol etmeye uğraşıyordu. Zorlukları, sıkıntıları ve bunların yol açtığı acıları daha yaşanmadan önlemek istiyordu. Oysa bütün bunların hayatın bir parçası olduğunu unutuyor, yaşanan deneyimlerin insanı geliştirebileceğini göremiyordu.

Aslında bu, yalnızca arkadaşımın yaşadığı bir ikilem değil.

Çocuklarımızın hayal kırıklığı yaşamasını, dostlarımızın incinmesini, ekip arkadaşlarımızın zorlanmasını hiçbirimiz istemiyoruz. Önlerine çıkabilecek engelleri kaldırmaya, kötü ihtimalleri daha yaşanmadan çözmeye çalışıyoruz. Oysa hayat böyle işlemiyor.

Bir gün çocuklarımız emek verdikleri sınavı kazanamayabilir, istedikleri işi bulamayabilir ya da bir kayıpla karşılaşabilir. Dostlarımız belirsizliklerle, ayrılıklarla ve başarısızlıklarla yüzleşmek zorunda kalabilirler. İş hayatında planlarımız bozulabilir, koşullar değişebilir; çok emek verdiğimiz bir proje beklediğimiz sonucu getirmeyebilir.

Sevdiklerimizi karşılaşacakları her zorluktan ve o zorlukların getirdiği acıdan koruyamayız. Ancak zorluklarla karşılaştıklarında ne yapabileceklerini öğrenmelerine yardımcı olabiliriz. Onlara değişimi fark etmeyi, destek istemeyi ve gerektiğinde yeni bir yol denemeyi öğretebiliriz.

Zorluklar hayatın istisnası değil, parçasıdır. Üzüntüyü, korkuyu, hayal kırıklığını ya da kaygıyı beraberlerinde getirirler.

Bu durumda asıl soru, “Nasıl önlerim?” değil, “Zorluklarla karşılaştığımda nasıl ilerleyebilirim?” olmalıdır.

Bir çocuğa kazandırılabilecek en kalıcı becerilerden biri, zorlukla karşılaştığında yardım isteyebilmesi, seçeneklerini değerlendirebilmesi ve gerekirse yeniden deneyebilmesidir. Doğru olan, onun yerine sorunları çözmek değil; çözüm ararken yanında durmaktır.

İnsan, her şeyin aynı kalmayacağını kabul edip eski düzene tutunmak yerine yeni koşullara uyum sağlayabilir. Zorlukla karşılaştığında korkusunun geçmesini beklemeden bir adım atabilir; neyin işe yaradığını değerlendirip gerektiğinde yönünü değiştirebilir ve yeniden harekete geçebilir.

Marcus Aurelius der ki: “Yoldaki engel, o yolda ilerlemeye yardım eder.” 

Önemli olan, insanın hiç engelle karşılaşmaması değil; karşısına çıktığında nasıl ilerleyeceğini bilmesidir.

‘Kapadokya Hafızası’ menüsü fikri nasıl doğdu; bölgeye ve tariflere uzanan bu bellek araştırması ne kadar sürdü?

‘Kapadokya Hafızası’ fikrini Genel Müdürümüz ve Kreatif Direktörümüz Tolga Tosun ile kurguladık, ben de mutfakta hayata geçirdim. Aslında bu menünün arkasında birkaç aylık bir çalışma değil, yıllardır biriken bir araştırma ve deneyim var. Kapadokya’nın köylerini, ürünlerini, evlerde hâlâ yaşayan tarifleri ve zamanla unutulmaya yüz tutmuş yemekleri uzun süredir takip ediyoruz. Bu menüde de bütün bu birikimi tek bir hikâyede buluşturmak istedik. Bir anlamda, bölgede zaten var olan mutfak hafızasını yeniden görünür kılıyoruz. Menü de yerel tariflerin izinden giderek Kapadokya’nın mutfak belleğini bir araya getiren bir yolculuk olarak kurgulandı. 

Topraktan masaya yaklaşımının Lil’a’nın temel mutfak felsefesine etkisi ne oldu?

Bizde topraktan masaya yaklaşımı, Lil’a’nın mutfak anlayışının en temel parçalarından biri. Önce ürüne bakıyoruz: Nerede yetişiyor, hangi mevsimde en iyi hâlinde, kim üretiyor? Sonra tabağı onun etrafında kuruyoruz. Kendi üretimimiz olan ürünler kadar, bölgedeki üreticilerle kurduğumuz ilişki de bizim için çok değerli. Ürünün gerçek karakterini mümkün olduğunca korumaya çalışıyoruz. Çünkü iyi bir ürününüz varsa bazen ona fazla müdahale etmemek, yapabileceğiniz en doğru şey oluyor.

Coğrafyayla bağ kurmak

Bir yemeğin Kapadokya mutfağına ait olduğunu belirleyen temel unsurlar neler?

Tek başına tarifin adı yeterli değil. Ürünün nereden geldiği, nasıl pişirildiği, bölgede nasıl tüketildiği ve insanların hafızasında nasıl yer ettiği önemli. Kapadokya çok katmanlı bir coğrafya, farklı kültürlerin izlerini aynı mutfakta görebiliyorsunuz. Tahıllar, bakliyatlar, üzüm, kayısı, peynir, kuru kaymak gibi ürünler de bu mutfağın karakterini belirliyor. Bence bir yemeği Kapadokyalı yapan şey, bütün bunların bir araya gelmesi ve o coğrafyayla gerçek bir bağ kurması.

Soğan aşı, çömlek peyniri, yaprak sarma, yarma, peravu, ağpakla, yahni ve ekşili dolma gibi yemekleri çağdaş bir tadım menüsüne taşırken dikkat edilmesi gerekenler sizce nelerdir?

Benim için en önemli şey, yemeği yeniden yorumlarken özünü kaybetmemek. Tekniği değiştirebilirsiniz, sunumu sadeleştirebilirsiniz, dokularla oynayabilirsiniz ama misafir o tabağı yediğinde yemeğin nereden geldiğini hissedebilmeli. Önce geleneksel reçeteyi doğru anlamaya çalışıyoruz, sonra onu bugünün mutfak diliyle yorumluyoruz. Amacımız geleneği başka bir şeye dönüştürmek değil; onu daha rafine bir biçimde anlatmak. Bu yaklaşımı menü boyunca görmek mümkün; örneğin çömlek peyniri farklı dokularla, peravu peynir dolgusu ve reyhanlı domates sosuyla, ağpakla ise tandır kuru fasulyesi, dana kaburga ve pastırmayla sunuluyor. 

Her zaman dengeyi arıyoruz

Yaprak sarmada tandır eti, domates sos, yoğurt ve vişne tozu; yarmada Alyanak buğdayı, vadi balı, ceviz ve kuru kaymak bir araya geliyor. Bu eşleşmeleri kurarken hangi lezzet ilişkilerinden hareket ettiniz?

Her zaman dengeyi arıyoruz. Yaprak sarmada tandır etinin yoğunluğunu, domatesin asiditesi ve yoğurdun ferahlığı dengeliyor. Vişne tozu da tabağa hafif bir ekşilik ve meyvemsi bir katman ekliyor. Yarmada ise Alyanak buğdayının tahılsı karakterini öne çıkarmak istedik. Ceviz bunu destekliyor, vadi balı hafif bir tatlılık getiriyor, kuru kaymak da tabağa daha derin ve sütlü bir lezzet katıyor. Aslında mesele çok malzemeyi bir araya getirmek değil, hepsinin aynı tabakta birbirini tamamlamasını sağlamak. Menüde de bu iki tabak tam olarak bu bileşenlerle kuruluyor. 

Menüyü deneyimleyen bir misafirin bölgenin mutfak kültürüne ilişkin neyi fark etmesini istersiniz?

Kapadokya mutfağının birkaç bilinen yemekten ibaret olmadığını görmesini isterim. Çok güçlü bir ürün çeşitliliği ve çok derin bir yemek hafızası var. Kaymaklı’nın kuru kaymağından Akköy’ün Alyanak buğdayına, Derinkuyu’nun ağpaklasından Uçhisar’ın Emir asma yaprağına kadar her ürün aslında başka bir yere ve başka bir hikâyeye götürüyor. 

Kareli desenlerin modayla ilişkisi uzun yıllara dayanıyor. İskoç tartanları, İngiliz centilmenlerinin tüvit ceketleri ve kusursuz kesimli takımlar, erkek stilinin vazgeçilmezleri arasında. Ancak bu sezon kareler geçmişe nostaljik bir yolculuk yapmaktan çok, o mirası bugünün sokaklarına taşıyor. Kesimler genişliyor, omuzlar rahatlıyor, klasik ceketler beklenmedik parçalarla buluşuyor. Özellikle kahverengi, antrasit, haki ve bordo tonlarındaki kareli blazer ceketler, sezonun öne çıkan parçalarından. İnce çizgili pencere desenleri daha rafine bir görünüm yaratırken büyük ekoseler kombine karakter katıyor. İşin sırrı ise bu ciddi havalı parçaları daha rahat giysilerle tamamlamakta. Kusursuz bir takım görünümü yerine jean ve triko gibi gündelik parçalarla kurulan denge, çok daha güncel bir etki yaratıyor.

Sezon kombini: Kahverengi kareli blazer, ekru kaşmir triko, koyu indigo jean, süet loafer ve deri kemer.

TÜVİTİN MODERN YORUMU

Tüvit artık yalnızca kır evlerinin, hafta sonu kaçamaklarının ya da klasik İngiliz stilinin kumaşı değil. Kendine özgü dokusu ve tok duruşuyla bu sezon şehir gardırobunda da kendine yer buluyor. Üstelik yeni nesil tüvit ceketler, geçmişin sert ve kalıplı silüetlerinden uzak. Daha geniş omuzlar, kısa kesimler ve rahat formlar, bu köklü kumaşa beklenmedik bir dinamizm kazandırıyor. Gri tüvitin siyahla yarattığı kontrast, özellikle minimalist giyinen erkekler için güçlü bir seçenek. Kahverengi ve toprak tonları ise süet, denim ve kalın trikolarla bir araya geldiğinde daha sıcak bir etki yaratıyor. Balıksırtı dokular, küçük kareler ve hafif renk geçişleri, gösterişe ihtiyaç duymadan fark yaratmanın en şık yollarından.

Sezon kombini: Gri tüvit ceket, siyah boğazlı kazak, geniş kesim yün pantolon, deri Chelsea bot ve çelik saat.

EKOSENİN SOKAK HALİ

90’ların grunge ruhunu hatırlatan ekose gömlekler yeniden öne çıkıyor. Ama bu kez mesele yalnızca bir gömleği jean üzerine geçirmek değil. Oversize kesimler, kalın dokular ve katmanlı kombinler sayesinde ekose gömlekler, sezonun en karakterli sokak stili parçalarına dönüşüyor. Özellikle gömlek-ceket formundaki modeller, serin sonbahar günlerinin kurtarıcısı. Beyaz bir tişörtün ya da ince bir trikonun üzerine giyildiğinde özenli ama doğal bir görünüm yaratıyor. Kırmızı-siyah ekose hâlâ kült statüsünü korurken orman yeşili, lacivert ve hardal tonları daha sofistike bir alternatif sunuyor. Biraz salaşlık, biraz tavır ve doğru aksesuarlarla ekose daha şehirli bir kimlik kazanıyor.

Sezon kombini: Yeşil-lacivert ekose overshirt, beyaz tişört, antrasit bol kesim jean, kalın tabanlı sneaker ve örgü bere.

PALTONUN YILDIZ OLDUĞU AN

Bazı parçalar vardır, üzerinize aldığınız anda bütün görünümü değiştirir. Bu sezon kareli paltolar tam olarak o etkiyi yaratıyor. Uzun kesimler, güçlü omuzlar ve büyük desenler, sonbaharın en sade kombinlerine bile iddialı bir karakter kazandırıyor. Klasik gri ve siyah kareler her zaman güvenli bir tercih. Ancak çikolata kahvesi, koyu yeşil ve bordo tonları, sezonun zengin renk paletini çok daha iyi yansıtıyor. Özellikle büyük ekoseli bir paltoyu düz renkli parçalarla tamamlamak, desenin etkisini artırıyor. Kaliteli bir triko, iyi kesimli bir pantolon ve deri botlarla tamamlanan bu palto, sade ama şık bir görünüm sunuyor.

Sezon kombini: Uzun kareli yün palto, siyah kaşmir kazak, koyu gri pileli pantolon, deri bağcıklı bot ve yün atkı.

KURALLARI BOZAN KARELER

Kareli desenleri tek bir parçayla sınırlamak zorunda değilsiniz. Bu sezon farklı desenleri bir araya getirmek, giyinmenin en eğlenceli yanlarından biri. İnce kareli bir blazer ceketin içine çizgili gömlek giymek ya da küçük ekoseli bir pantolonu dokulu bir ceketle tamamlamak, klasik erkek giyimine beklenmedik bir enerji katıyor. Elbette bu oyunun da bir dengesi var. Büyük ve küçük desenleri birlikte kullanmak, birbiriyle uyumlu renkler seçmek ve görünümü sade aksesuarlarla tamamlamak yeterli. Daha temkinli davranmak isteyenler içinse kareli bir atkı ya da şapka, trendi gardıroba taşımanın en kolay yolu. Bu sonbahar kareler yalnızca bir desen değil, stilin karakterini belirleyen güçlü bir detay. Kimi zaman tüvit bir cekette rafine, kimi zaman oversize bir gömlekte asi, kimi zaman da uzun bir paltoda son derece iddialı. Klasikler, bu sezon daha rahat ve özgür bir tavırla karşımıza çıkıyor.

Sezon kombini: Küçük kareli yün pantolon, lacivert blazer, açık mavi çizgili gömlek, bordo loafer ve deri omuz çantası.

1924-1954 arasındaki yurtdışı eğitim seferberliğini sergiye dönüştürme fikri nasıl ortaya çıktı? Bu 30 yıllık döneme yeniden bakmanıza neden olan neydi?

İZZEDDİN ÇALIŞLAR: Hülya Öz yaklaşık üç yıl önce babası Hakkı Öz’ün de aralarında olduğu bir grup mühendisin ortak bursiyerlik geçmişi hakkındaki bulgularını heyecanla paylaşarak bu tema üzerinden bir sergi tasarlamanın mümkün olup olmayacağını sordu. Bu konu farklı mecralarda hep sınırlı biçimde ve popüler isimler üzerinden ele alındığından projenin aslında ne kadar geniş boyutlu ve katmanlı olduğunu aktarabilecek bir serginin daha anlamlı olacağını düşünüp araştırmayı derinleştirdik. Yüze yakın bursiyer ailesine ulaştıktan sonra gerek sergilenecek materyal gerekse sözlü tarih bakımından çok daha doyurucu bir içerik oluştu. Dönüp dolaşıp bu döneme bakmamızın sebebi ise Erken Cumhuriyet diye adlandırılan dönemde Türkiye’de yaratılan sıçramanın nedenlerine dair merak duymamız. Kimilerinin “çivi bile çakılmamış” dediği dönemin mıhlarını ortaya koymak... Neyin nasıl yapılıp ne sonuç verdiğini öğrenip başkalarına göstermek.

İçeriği biliyoruz ama serginin temel odak noktası ne? Ziyaretçiler bu sergi alanında neleri görecekler? 

İ.Ç.: Aslında temel odak noktası bir formülün analizi. Yeni kurulan bir devlet sisteminin liyakat, fırsat eşitliği ve disiplin denetimiyle en kısa sürede en verimli sonuca ulaşma projesi. Ziyaretçiler bu projenin aktörlerini, onların deneyim ve anılarını, cesaret ve çalışkanlıklarını görecek. Ellerindeki imkanları nasıl kullandıklarını, hangi duyguları beslediklerini ve yokluktan varlığa ulaşmalarını izleyecek, bir saatliğine başka bir zaman dilimine ışınlanıp hiç tanımadıkları suretlerle empati kuracaklar.

Otuz yıllık bir dönemi ve çok sayıda insanın hikâyesini bir sergide anlatmak kolay değil. Serginin çerçevesini nasıl belirlediniz, neleri öne çıkarmayı tercih ettiniz? Bu kadar geniş bir tarihsel malzemeyi sergiye dönüştürürken nasıl bir kurgu oluşturdunuz?

HÜLYA ÖZ: Genç Türkiye Cumhuriyeti, modernleşme hamlesinde en kritik unsurlardan biri olan eğitimli insan gücüne odaklanmış. Biz de 1416 sayılı Kanun’u merkeze alarak genç Cumhuriyet’in ilk otuz yılında burs sistemine yön veren beş önemli millî eğitim bakanından söz ederek sergimize başlıyoruz. Bu seçme sistemini ve sürecin tamamını, duygusal boyutuyla birlikte gözler önüne serdiğimiz parçalardan oluşturduk.

Bursiyerlerin çocuklarının ve ailelerinin yıllarca sakladığı mektuplar, fotoğraflar ve belgeler serginin temel kaynakları arasında. Sizi şaşırtan, bir bursiyerin hikâyesine bakışınızı değiştiren bir şey çıktı mı?

H.Ö.: Çok başarılı bir okul geçmişi olan bir bursiyer, yurtdışındaki günlerinin henüz başında kendini yalnız hissetmiş. Yaşadığı geçici moral bozukluğuna çare olarak şehir değişikliği için müfettişliğe bir ricada bulunuyor. Kendisine yazılan cevabı okudum ve şaşırdım. Mektupta ana hatlarıyla şu yazılıyordu: “Geçen yıllarda başka talebeler de benzer bir psikolojik zorluk içine düşmüştü. Birinin adresi ve ismini veriyorum. Onunla buluşup bu sorunu nasıl aştığını konuşun. Size yardımcı olacaktır. O nasıl aştıysa sizin de bu zorluğu aşacağınıza şüphem yok.” Bu mektuptan da anlıyoruz ki, devlet bu çocukların daima yanında olmuş. Bu eğitim planlamasında her ayrıntı öngörülerek pedagojik donanıma sahip kadrolar görev almış.

Araştırma sırasında, ilk kez karşılaştığınız ya da neden daha fazla tanınmadığını sorguladığınız isimler oldu mu?

İ.Ç.: Birkaç yüz kişinin değil, binlerce bursiyerin yararlandığı bir sistem bu. Kimse tamamını tanıyamaz. Ancak her rastladığımız bireyin bir başarı öyküsü yazdığını görmek şaşırtıcı. Öyle bir uygulama başarısı var ki, olası aksamaları anında saptıyor ve bursu durduruyor. Mutlak kriter, süreğen başarı. Bir kuruşu bile boşa harcama imkânı olmayan devletin, hak edenlere olabildiğince çok olanak sağladığı görülüyor. İsim vermeyeceğim ama asıl şaşırtıcı olan isimsiz başarılılar değil, isimleri çok büyük olup da başarısız olduğundan geri çağrılanlar...

Sergideki mektuplar ve kişisel anlatılar, bu gençlerin yurtdışındaki hayatlarına dair nasıl bir tablo ortaya koyuyor? Resmî kayıtlarda göremeyeceğimiz neleri öğreniyoruz?

H.Ö.: Bu gençler yalnızca akademik olarak gelişmekle kalmıyor, hiç tanımadıkları bir kültürü tanırken oradan edindikleri değerleri de içselleştiriyorlar. Önlerinde büyük bir dil engeli vardı. Kısıtlı sürede önce dil öğrenip ardından öğrenime başlamaları, atlattıkları tüm bu adaptasyon sürecinin başlı başına bir gayret göstergesi olduğunu ortaya koyuyor. Gençler gurbetteki hayatlarını sadece dersliklerle sınırlamayıp sporla ve doğayla iç içe bir yaşam sürüyor; dünyaya baktıkları pencereyi genişletiyorlar. Öte yandan millî bayramlarda bir araya gelerek vatan sevgisini gurbette de pekiştirdiklerini gözler önüne seriyorlar.

Atatürk’ün “Kıvılcımlar olarak gönderiyorum; alevler olarak dönmelisiniz” sözü, bu gençlerden beklenen sorumluluğu çok açık anlatıyor. Bursiyerlerin mektuplarında ya da kişisel hikâyelerinde, bu beklentiyi nasıl karşıladıklarını gösteren örnekler var mı?

İ.Ç.: Sonradan bu ülkenin başbakanı olacak Ord. Prof. Dr. Sadi Irmak anılarını yazmış olmasa, Atatürk’ün böyle bir sözü olduğunu bilmeyecektik. Bu da kendilerine dair beklentiyi nasıl karşıladıklarını gösteren en güzel ve efsaneyi başlatan örnek bence. Cahit Arf da şöyle diyor: “Yurtdışına araştırma yapmaya gittiğimde kendime sonsuz bir güven besliyordum. Bu güveni bana veren de Kurtuluş Savaşı’nda kazandığımız zaferdi. Biz tek başımıza dünyayı yenmiştik. Öyleyse ben de uğraşırsam dünyanın en zor problemlerini çözebilirim diye düşünüyordum. Bu anlayışla Almanya’da zamanın ünlü matematikçisi Hasse’nin yanına gittim ve bana zorluğuna hiç bakmadan yeni çığırlar açabilecek problemler önermesini istedim.”

Sergideki belgeler, bu fırsatın Anadolu’nun farklı kentlerinden gelen gençlere nasıl ulaştığını gösteriyor mu?

H.Ö.: Öğrenciler, gazete ilanlarından yurtdışına öğrenci gönderilmesi için bir sınav ve burs programı olduğunu öğreniyorlar. Bazen kendileri bilgi ediniyor, bazen de öğrenme tutkularını bilen yakınlarının veya öğretmenlerinin teşvikiyle sınavlara giriyorlar. Yurtdışında okuyacak olmak onlar için yeni bir dünya görüşü kazanmak, meslek edinirken yeni imkanlardan haberdar olmak demek ve çok cazip. Gelen belge ve anılardan çok özel hikâyeler okuduk. Lise diplomalarından hangi okuldan mezun olduklarını görüyoruz. Çağrının ülke çapında karşılık bulduğunu ve başarılı gençlerin Anadolu’nun çok farklı yerlerinden çıktığını görüyoruz. Ayrıcalıklı bir grup çocuğun değil; çalışkan, tutkulu, cesur ve atak gençlerin bu sınavla seçilip bir liyakat sistemiyle burs kazandıkları ortada.