Satın almayla birlikte platformun içerik çeşitliliği de genişledi. Sanat ve genel kültür alanlarında 26'şar eğitim yer alırken, iş dünyası kategorisindeki içerik sayısı 21'e, sağlık kategorisi ise 20'ye yükseldi. Platformda ayrıca ebeveynlik alanında 15, psikoloji alanında 13, gastronomi alanında 11, yaşam kategorisinde 8 ve ev ile stil kategorisinde 5 eğitim bulunuyor. Wise&Rise, İlber Ortaylı, Zülfü Livaneli, Vedat Milor, Gülcan Özer, Ercan Kesal, Şermin Yaşar ve Özgür Bolat gibi farklı alanlardan isimlerin eğitimlerini kullanıcılarla buluştururken, We The Living'in içeriklerinin de eklenmesiyle çok disiplinli eğitim kütüphanesini genişletti.

İÇERİK ÇEŞİTLİLİĞİ ÖNEMLİ ÖLÇÜDE GENİŞLEDİ

Açıklamada görüşlerine yer verilen Wise&Rise Kurucu Ortağı ve CEO'su Onur Beykoz, satın almanın şirketin Türkiye'deki konumunu güçlendirdiğini belirterek, "Kullanıcılarımız artık tek üyelikle çok daha geniş bir eğitim kütüphanesine erişebilecek. İçerik hacmi bakımından Türkiye'nin en büyük dijital eğitim platformu konumuna gelmemiz önemli, ancak asıl hedefimiz bu büyümeyi sürdürülebilir hale getirmek. Önümüzdeki dönemde her ay yeni içerikler yayımlayarak yaşam boyu öğrenmenin güçlü adreslerinden biri olmaya devam edeceğiz." ifadelerini kullandı.

2024 yılında kurulan Wise&Rise, abonelik modeliyle sanat, iş dünyası, psikoloji, sağlık, gastronomi, ebeveynlik, tarih ve kişisel gelişim gibi farklı alanlarda dijital eğitimler sunuyor. Platform, web, iOS, Android ve Akıllı TV uygulamaları üzerinden hizmet verirken, 2026 yılı sonuna kadar içerik sayısını 200'e çıkarmayı hedefliyor.

Aslında matematikle olan ilgim ve düşkünlüğüm kendimi bildiğimden beri hayatımda; mühendislik okumam ise bu sevgimin biraz da bilinçsiz bir sonucu olarak gelişti. Her ne kadar hem işlerimde hem de gündelik hayatımda analitik düşünen biri olsam da mühendislik meslek olarak bana heyecan vermedi ve okul biter bitmez sanat alanında düşünmeye ve üretmeye başladım. Birçok güzel tesadüf, doğru kişiler ve doğru anlar bir araya geldi. Tek bir medyum kullanmadığım için çağdaş ve kavramsal sanat, ne yaptığımı anlatmamı sağlayan yararlı tanımlar oldular.

İlk kişisel serginizden bugüne, üretim pratiğinize baktığınızda, en büyük dönüşümün hangi noktada yaşandığını düşünüyorsunuz?

Fotoğraf makinesiyle üretmenin, zihnimdeki düşünce ve fikirleri ifade etmeye yetmediğini fark ettiğim an en büyük kırılma noktasıydı. Yanlış anlaşılmak istemem; sorun fotoğraf değil, bu üretim biçiminin bana uygun olmamasıydı. Orada bulunmanın, teknik ekipmanın ve karşınızdaki öznenin sürekli ön plana çıkması beni hep zorladı. Fiziksel dünyada kafamdakileri üretmekte güçlük çektiğimi fark edince yönümü değiştirdim. Böylece çekmek yerine seçmek benim için belirleyici hale geldi ve önümde sonsuz bir kaynak dünyası açıldı. Post-internet, rastlantı ve zorunluluk üzerine çalışmalarımda internet, veri tabanları ve sıradan görseller temel kaynaklarımı oluşturuyor; uzun zamandır üretimlerimi bu şekilde sürdürüyorum.

Yeni kişisel serginiz ‘Çatallanan Yollar’, adını Jorge Luis Borges’in aynı adlı öyküsünden alıyor. Bu metin sizi nasıl etkiledi ve serginin çıkış noktasına nasıl dönüştü?

Jorge Luis Borges uzun yıllardır beni en çok etkileyen isimlerden biri. 2020’de Sanatorium’da açtığım ‘Çakıl Taşları’ sergisi de adını Borges’in ‘The Blue Tigers/ Mavi Kaplanlar’ öyküsünden alıyordu. Yaklaşık on yıldır süren bir bağdan söz edebilirim. Bu sergide ise hem adıyla hem de labirent kurgusuyla ‘Yolları Çatallanan Bahçe’ hikayesine göndermede bulunmak istedim. Borges’in dünyayla kurduğu matematiksel ilişki ve her öyküsünde aynı düşünsel dilden bambaşka evrenler kurabilmesi beni en çok etkileyen yönü. Bu sergide sözünü ettiğim matrislerin de sanki onun zihninde bir karşılığı var; bu yaklaşım kendi üretim pratiğime çok yakın geliyor.

İlhamınızı nereden aldınız?

Etrafımız ve yaşantımız bu kadar fazla uyaranla ve informasyonla doluyken, hangi fikrimi ne tetikliyor, bunların ne kadarı özgün ne kadarı sadece bir varyasyon emin olamamakla beraber, ben genel olarak okumayı en temel ilham kaynağım olarak kullanıyorum. Sanırım her ürettiğim proje için yola çıkmamı sağlayan, fikir veren birkaç temel kitap söyleyebilirim; tüm sergiler benim için bazı kitaplarla beraber tam anlaşılır durumdalar.

Serginin merkezindeki labirent metaforu, seçimler, çıkmazlar ve sonsuz döngüler üzerine kurulu. Sizce bu yapı günümüz insanının yaşamını nasıl yansıtıyor?

Aslında bu sergideki labirent, tıpkı bir fonksiyonun cebirsel ifadesi ile geometrik ifadesinin karşılıklılığı gibi. Ben labirentin duvarlarını elimle çizerek değil, belirlediğim bazı yönergelerle (çeşitli döngüler, çıkmaz sokaklar ve bolca karar anı) her bir hücrenin komşularıyla ilişkisini matematiksel olarak çözümleyerek oluşturdum. Ve bu labirent, bir form olarak bu projenin öznesi. Her iş, bu formdan pay alan çeşitli varyasyonlar. Kimi içerden, kimi dışardan, kimi soğuk, kimi daha tanıdık varyasyonlar.

Sergide matematiksel olarak kurgulanmış kapalı bir sistem ile bireyin duygusal dünyası arasında bir karşıtlık kuruluyor. Bu iki alanın birbirini nasıl tamamladığını düşünüyorsunuz?

Bu sergide sözünü ettiğim matematiksel sistemi tek başına bırakmak istemedim; onu hem kendi hayatımla hem de izleyicinin deneyimiyle ilişkilendirmeyi amaçladım. Bu yüzden işleri kapalı bir yapı yerine diyaloğa açık bir bütün olarak kurguladım. Benim için sergiyle, yani labirentle kurduğunuz ilişki galeriye girdiğiniz anda değil, yola çıktığınız anda başlıyor. Geldiğiniz yollar, o sıradaki düşünceleriniz, verdiğiniz kararlar, geçen zaman ve değişen mekân bu labirentin parçaları. Galerinin dış dünyadan ayrışan sakin ortamına girdiğinizde ise az önce içinde bulunduğunuz labirente dışarıdan bakmaya davet ediliyorsunuz. Sergiden ayrılırken de umarım aynı dünyaya biraz daha düşünülmüş, biraz daha anlam kazanmış bir yer olarak dönersiniz.

HisArt Canlı Tarih Müzesi'ni konuşacağız ama önce biraz geçmişe dönelim isterim. Bu yolculuk ne zaman başladı?

Aslında benim bu yolculuğum çocukluktan başladı. Annem resim-heykel mezunu. Babam da yüksek mimar. Sanatçı bir aileden geliyorum yani. Resim ve heykel yapma yeteneğim de ilgim de küçüklükten beri var. Resim çizen, film seyredip, çizgi roman okuyan bir çocuktum. İlk dioramalarımı 7-8 yaşlarında, elimdeki malzemelerle yapmaya başladım.

Madem müzeye geliş hikayeniz bu kadar geçmişe dayanıyor arada şunu da sorayım öyleyse: Neden böyle bir yola girmediniz ya da hiç mi düşünmediniz sanatçı olmayı?

Ben hiçbir zaman ressam olacağım demedim. Hatta annem korktu bir dönem ressam olacağım diye. Erkek çocuğunun sanatçı olmasının zor bir hayat getireceğini düşünürdü.

Müzeye gelen yolculuğa dönersek…

8-10 yaşında plastik uçak ve tank maketleri yapmaya başladım. İçimde hep bir sahneleme ve kurgu isteği vardı. Üniversiteden sonra ise yaptığım maketlerin yanına gerçek eserleri koymaya başladım. Yani yaptığım İkinci Dünya Savaşı konulu bir maketin yanına o döneme ait eski bir Alman miğferi koymakla başladım diyebilirim. Önce İkinci Dünya Savaşı, sonra Birinci Dünya Savaşı, sonra tüm dünya savaşları ve özellikle Türk tarihi ile devam etti süreç.

Yani, ‘bu eserleri topladım, elimde çok malzeme birikti, müzede sergileyeyim bari’ gibi bir şey mi oldu?

Hepsi birbirini tetikliyor aslında. Yaklaşık otuz senelik bir antika toplama sürecinden söz ediyorum. Ben koleksiyoner değilim, onu da söyleyeyim. Bir şeyin koleksiyonunu yapmak ayrı bir şey. Ben tarihi olayları anlatmak için başladım bu işe. Tarihin de yüzde doksan dokuzu savaşlardan ibaret olduğu için savaşları anlatmak en doğru şeydi. İnsanlık tarihinden savaşları çıkardığınız zaman geriye fazla bir şey kalmıyordu.

Koleksiyona eser dahil ederken en kritik, belirleyici unsur ne? Tarihsel değer mi, anlatı gücü mü, yoksa duygusal etki mi?

Tarihsel değer, anlatı gücü, duygusal etki hepsi bir arada bütün olarak etkili. Bir dönemin kaderini değiştiren olaylara ve o döneme tanıklık etmiş kişilere ait eserler benim için çok kıymetli. Zaten bu müzenin en büyük farkındalığı, dünyada eşi benzeri olmayan çok fazla esere sahip olması. Hatta, eşi benzeri değil fotoğrafı bile olmayan, literatüre bile geçmeyen eserler var. Ve bunların çoğu silahtan ziyade sanat eseri aslında...

Kaç parça eser var HisArt’ta? Ayrıca burayı farklı kılan ne tam olarak?

30 binden fazladır. HisArt’ın ayrı bir farkındalığı var. Ortaçağ öncesinden başlayıp Osmanlı'dan Milli Mücadele’ye, İkinci Dünya Savaşı’ndan yakın tarihe uzanan, her dönemi mankenler, dioramalar, fotoğraflar, illüstrasyonlar ve tablolarla anlatan dünyada başka bir müze yok. Türkiye’de veya dünyada yapılan bir takım canlandırmalar var ama bunu 1500 senelik kronolojik sırayla yapan dünyada başka hiçbir müze olmadığı gibi her ölçekteki dioramayla da konuları anlatan yok.

Buraya yeni bir eser eklerken temel kriteriniz ne peki?

Şu anda çok seçiciyim. Sadece çok önemli döneme ait bir olması ya da çok sıra dışı, eşi benzeri olmayan bir eser olması veya çok önemli bir şahsiyete ait olması gerekiyor.

Mustafa Kemal Atatürk, Fatih Sultan Mehmet veya Kanuni Sultan Süleyman’a ait bir parça gibi mesela. Ayrıca Milli Mücadele dönemindeki önemli bir komutan veya Çanakkale Savaşları’nda çok önemli bir komutana ait bir parça gibi…

Peki, geçici eserler de dönem dönem sergileniyor mu? Ya da siz veriyor musunuz?

Dışarıdan geçici eser almıyoruz. Ancak Kültür Yolları başta olmak üzere farklı kurumların sergilerine eser veriyoruz. Şimdi de yurt dışı projeleri üzerinde çalışıyoruz.

5 katlı bir yapı ama sergilenen eser sayısı çok fazla ve her kat dolu dolu. Sığacak mısınız buraya?

Şu anda bile sığmıyoruz. Zaten bu müzeyi açalı 11 sene oldu. Her geçen gün büyüyor ama bir türlü taşınamadık. Sergileyemediğim çok eser var. Çok daha ferah, daha az yoğun şekilde sergileme yapacağım bir alana ihtiyaç var. Bunu herkes söylüyor, her kat beş müzeye bedel. Bunun yapmamdaki tek sebep de yetkililerin gözüne sokmak. Daha büyük bir mekânı hak ettiğini göstermek istiyorum aslında. O yüzden bir an önce bu müzeye uygun, İstanbul’a Türkiye’ye yakışacak bir lokasyonda çok daha büyük bir mekân olmalı. Burası yaklaşık 1300 metrekare ve şu haliyle bile en az 8-10 bin metrekarelik bir müze alanına taşınması gerekiyor.

Bir müze sadece sergileme alanı değil; eğitim, araştırma ve üretim merkezi olmalı.

Hazır yeri gelmişken gelecek vizyonunuzu da sormak istiyorum aslında… Enstitüden söz ettiniz var mı buna yönelik çalışma?

Bu konuyla ilgili çalışmalarımız sürüyor. Bir vakıf olacak ve vakıf olunca artık bu ülkenin malı olacak. Zaten bu eserlerin hepsi Kültür Bakanlığı’na kayıtlı. Ama bu vakfın sürdürülebilir olması için düzgün bir yere taşınması şart. Yani bu müzede bir hazine var ve bu alanda sıkışıp kalmamalı. Daha ilerisi için istediğim şey ise bir ‘Savaş Tarihi Araştırma Enstitüsü’ haline gelmesi…

Hepsi çok özel mutlaka ki ama sizin için çok özel olan eser ya da eserler var mı?

Dünyada eşi benzeri olmayan çok eser var ama Fatih Sultan Mehmed’in kılıcı çok önemli benim için. Ayrıca Hz. Muhammed döneminden, halifeler dönemini geçirip sonra Emeviler, Abbasiler’den Osmanlı’ya gelen ‘İslamik’ kılıç denen bir parça var. O da başlı başına bir başyapıt. Bir de Sultan 2. Mahmud’a ait ‘yedi namlulu tüfek’ var. Henüz sergiye koymadığımız Yeniçeri paşasının tam takım börkü var.

Bir yandan da iş hayatınız devam ediyor. Yani buraya ne kadar mesai harcıyorsunuz?

Eserleri almak, araştırma yapmak, maketleri hazırlamak, tanzim ve küratörlük hepsi ayrı konular. Bilen biri olmadığı için küratörlüğü de ben yapıyorum. Ama çok hiperaktif, hızlı çalışan, çabuk karar veren biriyim. Ayrıca neyi, ne zaman, ne şekilde yapacağını bilmek de önemli bir avantaj.

2026 yaz sezonu, erkek mayo modasının plaj sınırlarını çoktan aştığını gösteriyor. Modern erkek için mayo, artık yaz gardırobunun temel parçalarından biri. Doğru seçilmiş bir model; keten gömleklerden sandaletlere, güneş gözlüklerinden aksesuarlara kadar tüm kombinin karakterini belirliyor.

Bu sezon erkek mayo modası, geçmiş yıllara kıyasla çok daha zengin bir çeşitlilik sunuyor. Moda markaları farklı yaşam tarzlarına hitap eden yeni kesimler geliştirirken; renk paletleri, desenler ve kumaş seçimleri de daha rafine bir çizgiye taşınıyor. Sezonun ortak paydası ise oldukça net: konfor, kalite ve stil bir arada olmalı. İster Bodrum sahillerinde olun ister Akdeniz kıyısındaki bir beach club'da gün batımını izleyin, güçlü bir yaz görünümünün başlangıç noktası doğru mayo seçimi.

Kısa kesimin dönüşü

Son birkaç sezondur yükselişini sürdüren retro mayo trendi, 2026 yazında zirveye ulaşıyor. 1970'ler ve 1980'lerin plaj kültüründen ilham alan kısa kesimli modeller, modern erkek stilinin en dikkat çekici parçaları arasında yer alıyor.

Genellikle diz üzerinde biten bu tasarımlar daha fit ve dengeli bir siluet oluştururken, düz renkler, kontrast biyeler ve vintage dokunuşlar retro ruhu güçlendiriyor. Bacak boyunu daha uzun gösteren kısa kesimler, şık olduğu kadar avantajlı bir görünüm de sunuyor.

Plaj kombin önerisi: Lacivert kısa kesim mayo, beyaz keten gömlek, deri sandalet ve metal çerçeveli güneş gözlüğü.

Sessiz lüks etkisi

Son yılların yükselen akımı sessiz lüks, plaj stilinde de etkisini hissettiriyor. Büyük logolardan ve dikkat çekici grafiklerden uzak duran minimalist mayolar, sezonun en sofistike seçenekleri arasında yer alıyor.

Bu modellerde öne çıkan unsur gösterişli tasarımlar değil; kaliteli kumaşlar, kusursuz kesimler ve sade detaylar. Kum, taş, krem ve açık gri tonları rafine bir görünüm yaratırken, beach club kültürünün yükselişiyle birlikte bu yaklaşım daha da fazla ilgi görüyor. Çünkü artık amaç dikkat çekmekten çok, zahmetsiz şıklık yakalamak.

Plaj kombin önerisi: Taş rengi mayo, krem keten overshirt, süet espadril ve hasır şapka.

Çizgilerin gücü

2026 yazında desen dünyasının yıldızı çizgiler oluyor. Özellikle dikey ve retro çizgili mayolar klasik plaj stiline modern bir yorum kazandırıyor.

Mavi-beyaz, yeşil-beyaz ve kahve-krem kombinasyonları sezon boyunca öne çıkarken, çizgiler yalnızca görsel dinamizm yaratmakla kalmıyor; daha uzun ve dengeli bir vücut algısı da oluşturuyor. Zamansız şıklığı seven erkekler için güçlü bir alternatif sunuyor.

Plaj kombin önerisi: Mavi-beyaz çizgili mayo, beyaz polo tişört, beyaz sneaker ve kanvas tote bag.

Tropikal desenlerin yeni yorumu

Tropikal desenler yaz sezonlarının vazgeçilmezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Ancak 2026'da bu klasik yaklaşım çok daha rafine bir yorum kazanıyor.

Büyük ve renkli desenlerin yerini, doğadan ilham alan daha sanatsal ve yumuşak geçişli tasarımlar alıyor. Palmiye yaprakları, egzotik bitkiler ve organik motifler daha sakin tonlarla buluşarak lüks bir görünüm yaratıyor. Özellikle tatil destinasyonlarında enerjik ama dengeli bir stil yakalamak isteyen erkekler için ideal bir seçenek oluşturuyor.

Plaj kombin önerisi: Tropikal desenli mayo, açık bej keten gömlek, deri terlik ve aviator güneş gözlüğü.

Maksimum fayda

Fonksiyonel moda anlayışı plaj stilinde de kendine yer buluyor. Utility etkisi taşıyan mayolar, sezonun en dikkat çekici trendlerinden biri olarak öne çıkıyor.

Kargo cep detayları, teknik kumaşlar ve sportif çizgiler bu modellerin karakterini oluştururken, aktif yaşam tarzını benimseyen erkekler için hem yüzme hem de günlük kullanımda pratik bir alternatif sunuyor. Haki, taş ve kum tonları bu trendin temel renk paletini oluşturuyor.

Plaj kombin önerisi: Haki utility mayo, beyaz oversize tişört, teknik sandalet ve çapraz askılı çanta.

HAFTANIN COOL'U

Raphinha ile yeni sezon

Calvin Klein, uluslararası başarılarıyla dikkat çeken Raphinha'nın başrolünde yer aldığı İlkbahar 2026 kampanyasını tanıttı. Daniel Sannwald imzasını taşıyan kampanya, markanın ikonik iç giyim koleksiyonunu yalın ama etkileyici bir görsel dille yorumluyor. Atletik estetik ile iç giyim inovasyonunu buluşturan çekimler, Raphinha'nın özgüvenli duruşu ve dinamik enerjisiyle güçlü bir bütünlük oluşturuyor.

HIP ÜÇLÜ

İçsel Güç

Hermès'in ikonik Terre d'Hermès evrenine yeni bir yorum getiren Terre d'Hermès Eau de Parfum Intense, doğanın ham enerjisini volkanik taşların gücüyle buluşturan karakteristik bir kompozisyon sunuyor. İlk notalarda sıcak baharatlar ve mineral dokunuşlar öne çıkarken, zamanla toprağın derinliklerinden ilham alan yoğun odunsu akorlar parfüme etkileyici bir derinlik kazandırıyor. Tende geliştikçe belirginleşen sıcak notalar ise volkanik enerjiyi çağrıştıran kalıcı ve rafine bir iz bırakıyor. Sonuç, doğayla insan arasındaki güçlü bağı modern bir erkeklik yorumuyla buluşturan iddialı bir imza.

Su altındaki güç

Tissot'nun performans odaklı mühendislik anlayışını yansıtan Seastar 2000 Professional, profesyonel dalış tutkunlarının beklentilerine cevap vermek üzere tasarlandı. ISO 6425 sertifikasına sahip model, 600 metreye (2.000 fit) kadar su geçirmezlik sunarak en zorlu su altı koşullarında dahi güvenilir performans vadediyor. Yüksek basınca dayanıklı yapısı, profesyonel dalış ekipmanlarından ilham alan teknik özellikleri ve güçlü tasarımıyla öne çıkan saat, yalnızca derinlikleri keşfetmek isteyenlere değil, günlük yaşamında dayanıklılık ve performanstan ödün vermeyen erkeklere de hitap ediyor.

Sahil şıklığı

Marni imzalı bu tote çanta, işlevselliği çağdaş tasarım anlayışıyla buluşturuyor. Geniş iç hacmi sayesinde günlük kullanıma rahatlıkla uyum sağlayan model, sahilde, plajda ve havuz kenarında da pratik bir eşlikçi olarak öne çıkıyor. Kontrast deri sap detayları ve yalın siluetiyle dikkat çeken çanta, modern erkeğin yaz gardırobuna hem fonksiyonel hem de zamansız bir dokunuş katıyor.

Bu bölgeyi gezerken haritaya dikkatle bakmak gerekir. Bugün denizden içeride kalan bazı antik kentler, bir zamanlar liman kentleriydi. Büyük Menderes’in taşıdığı alüvyonlar kıyı çizgisini değiştirmiş, limanları doldurmuş, kentlerin kaderini belirlemiştir. Miletos ve Priene’yi anlamak için taşlara olduğu kadar coğrafyanın değişimine de bakmak gerekir.

Bu rota günlük kısa bir gezi için uygundur. Havalar fazla ısınmadan gitmekte yarar var; yazın gölge alanlar sınırlıdır, sabah erken saatler çok daha rahattır.

LİMANDAN KUTSAL YOLA DOĞRU YOLCULUK

Sabah serinliğinde ilk Miletos’la başlamak doğru olur. Bugünkü Akköy yakınlarında yer alan Miletos, antik çağda Büyük Menderes’in ağzında, denize açılan güçlü bir liman kentiydi. Akdeniz ve Karadeniz’e uzanan ticaret ağlarıyla İonia’nın en etkili merkezlerinden biri oldu. Zaman içinde nehrin getirdiği alüvyonlarla denizden uzaklaştı.

Miletos’u özel yapan asıl konu, burada yetişen düşünürlerdir. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes, antik dünyanın ilk filozofları arasında sayılır. Onlarla birlikte doğa olaylarını mitlerle açıklama alışkanlığı yerini akılcı sorulara bırakmaya başlar. “Evren neden oluşur?”, “Dünya nasıl durur?”, “Doğanın ilk ilkesi nedir?” gibi sorular Miletos’ta yeni bir düşünce geleneğinin kapısını açar.

Thales’in her şeyin ilk ilkesini su olarak görmesi, Anaksimandros’un evreni mitolojik anlatıların dışına çıkararak açıklama çabası, Anaksimenes’in havayı ana madde sayması insanlık tarihinde büyük bir zihinsel dönüşümü temsil eder. Miletos bu nedenle bir ören yeri olmanın ötesinde, felsefenin ve bilimin başlangıç noktalarından biridir.

Miletoslu Hekataios coğrafya ve tarih yazıcılığının öncülerindendir. Hippodamos ise kent planlamasıyla anılır. Birbirini dik açılarla kesen sokaklar, düzenli kent adaları ve işlevsel şehir düşüncesi antik dünyanın kent anlayışını etkilemiştir.

Ören yerinde en etkileyici yapı büyük tiyatrodur. Helenistik dönemde daha küçük olan yapı, Roma döneminde büyütülmüş ve çok daha görkemli bir hale gelmiştir. Tonozlu geçitleri, oturma sıraları ve sahne kalıntıları bugün bile güçlü bir atmosfer yaratır.

Miletos’ta Aslanlı Liman, agora, nymphaion, bouleterion, Faustina Hamamı ve İlyas Bey Camii de görülebilir. Delphinion ise özellikle önemlidir. Burası Miletos ile Didyma arasındaki kutsal yolun başlangıcıdır. Apollon adına yapılan törenler burada başlar, alaylar Didyma’ya doğru ilerlerdi.

Daha sonra Didyma’ya geçilmeli. Didyma bir kent değil, Miletos’a bağlı büyük bir Apollon kehanet merkezidir. Antik dünyada Delphoi ile birlikte anılan en önemli bilicilik merkezlerinden biridir. Buraya gelenler tanrıdan yanıt almak, gelecek hakkında işaret aramak, kararlarını kutsal bir otoriteyle desteklemek isterdi.

Didyma’daki Apollon Tapınağı, bitmemiş haliyle bile insanı etkiler. Yaklaşık 118 metre uzunluğunda ve 60 metre genişliğindeki bu dev yapı, İon düzeninin en büyük tapınaklarından biridir. Çift sıra sütunları, eğimli geçitleri, açık hava avlusu ve kehanet mekânları burayı klasik bir tapınaktan farklı kılar.

Didyma’da danışanlar sorularını iletir, rahipler ve kâhinler aracılığıyla tanrının yanıtını beklerdi. Kutsal su, arınma, bekleyiş ve yazılı cevaplar bu sürecin parçasıydı. Tapınağın yanında görülen Medusa kabartması da ziyaretçilerin en çok dikkatini çeken parçalardandır.

DÜZENLİ KENTİN SESSİZ ZARAFETİ

Öğleden sonra Priene’ye ayrılmalı. Priene, Mykale Dağı’nın eteğinde, bugünkü denizden uzakta yer alır. Oysa antik dönemde bir liman kentiydi. Büyük Menderes’in getirdiği alüvyonlar Priene’nin de denizle bağını koparmış, kent bugün içeride kalmıştır.

Priene’nin en önemli özelliği, Hippodamos sistemiyle planlanmış düzenli kent dokusudur. Sokaklar birbirini dik açıyla keser. Kent dinsel, siyasal, ticari ve kültürel alanlarıyla okunabilir bir düzene sahiptir. Bu nedenle Priene, kalabalık bir metropolden çok, iyi planlanmış küçük bir antik kent izlenimi verir.

Burada nüfus hiçbir zaman çok büyük olmamış, siyasi önemi sınırlı kalmıştır; ama mimarlık ve şehir planlaması açısından Priene çok değerlidir. Miletos gibi geniş bir güç merkezi, Didyma gibi devasa bir kutsal alan değildir. Priene ölçülü, düzenli ve zarif bir kenttir.

Ören yerinde tiyatro, bouleterion ve Athena Polias Tapınağı özellikle görülmeli. Tiyatro, Helenistik dünyanın iyi korunmuş örneklerinden biridir. Rahipler ve ileri gelenler için ayrılan kollu mermer oturma yerleri, yani prohedria, yapıya ayrı bir karakter kazandırır.

Bouleterion, Anadolu’daki en iyi korunmuş meclis binalarından sayılır. Üç yanda oturma basamakları, ortada sunak ve üzerini örten ahşap çatıyla kent meclisinin toplandığı bu yapı, küçük bir kentin siyasi yaşamını görünür kılar.

Athena Polias Tapınağı ise kentin en önemli kutsal yapısıdır. Büyük İskender’in tapınağın yapımına katkıda bulunduğu bilinir. Tapınağın mimarı, Halikarnassos Mausoleionu’nu inşa eden Pythios’tur. Romalı mimar Vitruvius’un bu tapınağı klasik model olarak göstermesi, yapının mimarlık tarihindeki değerini ortaya koyar.

Priene, bağıran bir kent değildir; dikkatli gezene kendini açar.

BU ROTAYI ÖZEL YAPAN NE?

Bu rotayı anlamak için üç kavram yeterli olabilir: Akıl, düzen ve kehanet…

Akıl, çünkü Miletos’ta doğa olayları mitlerden ayrılarak akıl yoluyla açıklanmaya başlanır. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes insanlık tarihinin düşünce yönünü değiştiren isimlerdir.

Düzen, çünkü Priene’de kent planlamasının gündelik hayata nasıl dönüştüğünü görürüz. Sokaklar, agora, tiyatro, meclis binası ve tapınak bir bütün içinde yer alır.

Kehanet, çünkü Didyma’da insanlar Apollon’a danışmak için yola çıkar, kutsal suyla arınır, tanrının yanıtını beklerdi. Miletos’tan Didyma’ya uzanan kutsal yol bu inanç dünyasını birbirine bağlardı.

LEZZETLER

• Didim ve çevresinde deniz ürünleri
  • Söke ovası çevresinde zeytinyağlı otlar
  • Ege mezeleri
  • Çöp şiş ve yerel köfte çeşitleri
  • Mevsiminde enginar, börülce, kabak çiçeği dolması
  • Yerel pazarlarda incir, zeytin, zeytinyağı ve otlar

MILET, PRIENE VE DIDYMA

• Coğrafya: Aydın’ın Söke, Didim ve Güllübahçe çevresi
  • Ana tema: İonia dünyası, felsefe, kent planlaması ve kehanet
  • Miletos: Thales, Anaksimandros, Anaksimenes, Hekataios ve Hippodamos’un kenti
  • Priene: Izgara planlı küçük ama iyi korunmuş Helenistik kent
  • Didyma: Apollon’a adanmış büyük kehanet merkezi
  • Ortak kader: Büyük Menderes’in alüvyonlarıyla denizden uzaklaşan kentler

Nasıl gidilir?
İzmir, Bodrum veya Kuşadası üzerinden araçla ulaşım en pratik seçenektir. Söke, bu rota için iyi bir ara merkezdir.

Süre
1 gün yeterlidir.

Ne zaman gitmeli?
İlkbahar ve sonbahar en rahat dönemlerdir. Yazın sabah erken saatler tercih edilmeli; şapka, su ve rahat ayakkabı unutulmamalıdır.