Kitaplarıyla çocuklardan yetişkinlere uzanan geniş bir okur kitlesine uçsuz bucaksız bir dünyanın kapısını aralayan ‘Harry Potter’ evreninin ne kadar sevildiğini yeniden anlatmaya gerek yok sanırım. Kitaplardan yalnızca birkaç yıl sonra vizyona giren ilk filmin üzerinden ise 25 yıl geçti. ‘Harry Potter ve Felsefe Taşı’ da bu yıl dönümü vesilesiyle, daha önce sinemalarda gösterilmemiş 12 dakikalık kamera arkası görüntüleriyle birlikte yeniden beyaz perdeye döndü. Bir kuşağın çocukluğuna eşlik eden filmler hâlâ izleniyor, kitaplar yeni okurlarla buluşuyor; oyunlar, tiyatro yapımları ve stüdyo turları bu evreni canlı tutmaya devam ediyor.

Old Billingsgate’teki deneyim alanına girdiğimizde, cübbeleri ve asalarıyla bu evreni içselleştirmiş hayranlarla birlikte yeni unsurları keşfetmeye başladık. Etkinlik alanının merkezindeki peron dekoru, Hogwarts yolculuğu etrafında tasarlanmıştı. İlk bakışta tanıdık bir ‘Harry Potter’ görüntüsü gibi dursa da alanın asıl etkisi, filmlerden aşina olduğumuz objelerle yeni dizinin tasarım anlayışının yan yana gelmesinden doğuyordu.

Armalar değişiyor

Gryffindor, Ravenclaw, Hufflepuff ve Slytherin için hazırlanan yeni armalar hemen dikkatimizi çekti. Her bina için oluşturulan sandıklara, o binanın karakterini yansıtan küçük parçalar yerleştirilmişti: Gryffindor’un kılıcı ve Ron’un satranç macerasını hatırlatan şövalye; Slytherin’da iksirler ve Snape göndermeleri; Hufflepuff’ta büyülü bitkiler ve Newt Scamander’ın kitabı; Ravenclaw’da ise Luna Lovegood’u hatırlatan objeler ile ‘Wingardium Leviosa’ tüyü.

Alan yalnızca yeni diziye ait unsurlardan oluşmuyordu. Hagrid’in motosikleti gibi filmlerden tanıdığımız objeler, yeni Hogwarts armaları ve dizinin tabelalarıyla yan yana duruyordu. Stüdyo turuna katılanların aşina olduğu deneyimlerin bir kısmı da buraya taşınmıştı. Bir köşede ziyaretçiler oyunculara ve yapım ekibine “baykuş postası” bırakıyor, başka bir yerde kişiselleştirilmiş Hogwarts kabul mektupları hazırlanıyordu. Koleksiyon ürünleri, etkileşimli deneyimler ve Bloomsbury’nin dağıttığı binlerce ‘Felsefe Taşı’ kitabı da cabası.

Bütün bunlar, etkinliği yalnızca bir tanıtım organizasyonu olmaktan çıkarıp hayranların yıllardır bildikleri evrene yeniden girebildikleri bir deneyime dönüştürüyordu. ‘Back to Hogwarts’ın yalnızca Londra’daki hayranların buluştuğu bir gün olmaktan çıkıp farklı şehirlere yayılan küresel bir kutlamaya dönüşmesi de ‘Harry Potter’ın hâlâ ne kadar geniş bir karşılığı bulunduğunu gösteriyor.

Etkinlikte eski filmlerden tanıdığımız objelerle yeni dizinin tasarımlarını bir arada görmek, yapımın nasıl bir denge kurmaya çalıştığını da daha görünür hâle getiriyordu: Geçmişi korurken bu hikâyeye gerçekten yeni ne eklenebilirdi?

Bunu deneyimlememize az kaldı. Hikâyeyi en başından, bu kez televizyonun sağladığı daha geniş zaman imkânıyla anlatacak yeni ‘HBO Original’ dizisi geliyor. Old Billingsgate’te gördüklerimiz de yeni uyarlamanın Hogwarts’ı nasıl ele almak istediğine dair ilk fikirleri veriyor.

Yeni anlatı, Hogwarts’ı yalnızca asa sallanan, sihirli kelimelerin söylendiği ve olağanüstü yaratıklarla karşılaşılan bir yer olarak görmüyor; okulu biraz daha “yaşanmış” hissettirmeyi amaçlıyor. Koridorlarda geçirilen birkaç dakika, bir dersin küçük ayrıntıları, Hogwarts dışındaki gündelik hayat ve karakterlerin birbirleriyle kurduğu ilişkiler daha geniş biçimde anlatıldığında, özellikle kitapların bu yönlerini seven okurlar için karşılığını bulacak pek çok unsur ortaya çıkabilir. Böylece Hogwarts, izleyicileri yalnızca görkemiyle etkileyen büyüleyici bir fon olmaktan çıkıp öğrencileri ve gündelik hayatıyla gerçek bir okul hissini daha güçlü biçimde verebilir.

Bu yaklaşım, yapım ekibinin daha önce söyledikleriyle de örtüşüyor. Prodüksiyon başlamadan önce katıldığım basın toplantısında yönetmen ve yürütücü yapımcı Mark Mylod, filmlerden bildiğimiz Hogwarts’ı bire bir tekrarlamak yerine kitaplarda kalan ayrıntılara ve daha önce ekranda görmediğimiz anlara alan açmak istediklerini anlatmıştı. Başta ‘Succession’ olmak üzere pek çok güçlü yapımla tanınan Mylod’un sözleri, Old Billingsgate’te karşılaştığımız tasarımların yalnızca nostaljik bir yeniden üretimden ibaret olmadığını, anlatıyı genişletme niyetinin de bir parçası olduğunu düşündürüyor.

Mart ayında yayımlanan ilk fragmanda Harry’nin Muggle okulundaki hayatı ve Hagrid’le Londra metrosundaki yolculuğu gibi kitaplarda bulunan, ancak filmlerde yer almayan ya da kısa geçilen anların hikâyeye dâhil edildiğini görüyoruz. Bunlar ilk bakışta küçük ayrıntılar gibi görünse de Harry’nin iki dünya arasındaki geçişini izleyiciye hissettirmek açısından önemli. Yayımlandıktan sonraki 48 saat içinde tüm platformlarda 277 milyondan fazla izlenmeye ulaşan fragman, yeni uyarlamaya yönelik merakın boyutunu da açıkça gösteriyor. İkinci fragman ise siz bu satırları okurken yayımlanmış olacak.

Yeni üçlü gözler önünde büyümeye hazır

Yeni Harry, Ron ve Hermione’yi Dominic McLaughlin, Alastair Stout ve Arabella Stanton canlandırıyor. Etkinlik sırasında üç genç oyuncunun kostümleriyle setten bağlandığı kısa bir teşekkür videosu da gösterildi. Üçlünün Hogwarts kabul mektuplarını aldığı anlar paylaşılırken Weasley ailesi de genişlemeye başladı; Ron’un altı kardeşinden dördünü canlandıracak genç oyuncular kadroya katıldı. 40 bine yaklaşan başvuru arasından seçilen McLaughlin, Stout ve Stanton’ı bekleyen heyecan verici serüven, gözler önünde büyüyecekleri bir hayatın henüz başlangıcı.

Yetişkin kadroda ise birbirinden değerli oyuncular var: John Lithgow, Dumbledore; Janet McTeer, McGonagall; Paapa Essiedu, Snape; Nick Frost ise Hagrid olarak karşımıza çıkacak. Geçtiğimiz hafta açıklanan bir diğer isim, ikinci sezonda Gilderoy Lockhart rolünü üstlenecek, ‘Game of Thrones’un efsanevi Jon Snow’u olarak tanıdığımız Kit Harington oldu. HBO, daha ilk sezon yayımlanmadan ikinci sezona onay verdi bile.

Yeni üçlünün işi kuşkusuz kolay değil. Daniel Radcliffe, Rupert Grint ve Emma Watson’ın yüzleri bu karakterlerle o kadar güçlü biçimde özdeşleşti ki yeni oyuncular, istemeden de olsa sürekli onlarla karşılaştırılacak. Ama asıl mesele benzerlik değil. McLaughlin, Stout ve Stanton’ın kendi Harry, Ron ve Hermione dinamiklerini kurup kuramayacağı, dizinin uzun vadede kendi kimliğini belirleyecek unsurlardan biri olacak.

Müzikler Hans Zimmer’den

Yeni dizinin müzikleri de güçlü isimlere emanet. Hans Zimmer, Kara Talve ve Anže Rozman, Bleeding Fingers Music çatısı altında dizinin müziklerini hazırlıyor. John Williams’ın filmlerle özdeşleşmiş melodilerinden sonra yeni bir ‘Harry Potter’ müziği yaratmanın kolay bir görev olmadığına sanırım siz de katılırsınız. Ancak yapım, görsel yaklaşımında olduğu gibi müzikte de geçmişi tamamen geride bırakmadan kendine ait bir kimlik arıyor.

‘Harry Potter’ külliyatı çok güçlü; o geçmişi tamamen reddetmek mümkün değil. Ancak yalnızca tanıdık görüntüleri yeniden üretmek de yeni bir uyarlamayı haklı çıkarmaya yetmez. Old Billingsgate’te gördüklerimiz, yapımın nostaljiyle yenilik arasında kendine ait bir alan açmaya çalıştığını düşündürüyor.

Belki de yeni dizinin en büyük sınavı tam olarak bu olacak: Yıllardır bildiğimiz hikâyeyi yeniden anlatırken ona gerçekten yeni bir bakış kazandırabilmek. 25 Aralık’ta Hogwarts’ın kapıları bir kez daha açılırken bu kez bildiğimiz yere biraz daha yakından bakacağız.

Fındıkkıran’ın gücü masalsı dünyasından geliyor ama “Bu Bir Masal Değil” diyerek masalın altında yatan yetişkin hikâyesini görünür kılmak mı istediniz?

Hikâyemizin temelinde 20’nci yüzyılın başında yaşamış belli bir insanın kaderi değil, travma sonrası stres bozukluğu taşıyan bir Birinci Dünya Savaşı askerinin genelleştirilmiş imgesi var. Sevgilisinin aşkı, onun bu ağır durumdan çıkıp sakin, barış içindeki hayata dönmesine yardım ediyor. Klasik “Fındıkkıran” ile karşılaştıracak olursak, burada tersinden ilerledim. Fındıkkıran, prense dönüşen tahta bir kukladır, bizim hikâyemizde ise tam tersi; yaşayan bir insan var ama savaşta yaşadıkları yüzünden ruhu tahtalaşıyor. Gösterinin odağı Klara’nın ya da Maşa’dan çok, Fındıkkıran’ın - bizim durumumuzda Nathaniel’in- hikâyesi. Ve biz bu öyküye yeniden insan oluş perspektifinden bakıyoruz.

Klara’nın bakış açısından Nathaniel’in belleğine geçmek hikâyenin duygusal odağını nasıl değiştirdi?

Elbette odak değişti ama bunun tek nedeni hikâyemizin kahramanını değiştirmiş olmamız değil. Hikâyenin tamamı bambaşka bir biçimde açılıyor; psikolojik olarak daha karmaşık ve daha gerçekçi. Bizim versiyonumuzda merkezde Nathaniel var ve her şey onun kaderinin çevresinde dönüyor. Yan karakterler de bu yörüngenin içine giriyor; elbette olayların akışını etkiliyor ve kahramanımızı kurtarıyorlar. Duygusal tona gelince, bu her hâlükârda trajik bir hikâye. Konuyu gerçekçiliğe doğru çektiğimiz için de seyircinin yaşadığı duygulanım bana kalırsa daha güçlü hâle geliyor. Sanki somut insanlara dair somut bir hikâye izliyorlar; bu da seyirci üzerinde duygusal olarak daha kuvvetli çalışıyor. Ama yalnızca hikâye değil, detaylar, sahne tasarımı, kostümler ve koreografinin kendisi de çalışıyor: bir duygunun ya da olayın nasıl ifade edildiği, bunun için hangi jestlerin bulunduğu, karakterler arasındaki ilişkilerin nasıl kurulduğu, her şeyin müzikal olarak nasıl inşa edildiği. Her şey önemli, her bir öge. Bir de tabii seyircinin kişisel olarak işin içine girmesi, karakterlerle ânında özdeşleşmesi önemli. Burada “Bu insanla neden duygudaşlık kurmalıyım?” diye uzun uzun düşünmeye gerek yok. Bu, seyircinin kalbine, ruhuna öylesine doğrudan giden bir yol ki, bana kalırsa kayıtsız kalan kimse olmamalı.

Partisyonun neşeli ve masalsı geçişlerini, savaş travması ya da psikolojik felç yaşayan bir karakterin iç dünyasıyla nasıl uzlaştırdınız? Müzik ile çağdaş hareket dili arasındaki bu kontrpuan koreografide nasıl bir gerilim yaratıyor?

Bu zorluğu hep hissettim ama trajedinin majör tonda daha güçlü tınladığını da biliyorum ve burada kontrpuan ilkesi devreye giriyor. Kahramanın psikolojik durumunun bütün ağırlığını kavrıyoruz ama çevresindeki dünya, savaşın bitmesine seviniyor. Bu yüzden müziğin bayram havasını, kent halkına ve barış düzenine yeniden uyum sağlayabilmiş olanlara bıraktım. Yine de savaş yalnızca dış dünyada bitti; karakterlerimizin içinde bitmedi, savaşın yankısı her birinin içinde yaşamayı sürdürecek. Müzikte bunun açığa çıktığı anlar var; en başta 2’nci perdenin doruk noktasındaki adagio. Orada Nathaniel’in iç draması gerçek anlamda açılıyor ve bu drama, trajediyi onunla paylaşmaya çalışan sevgilisi Klara’ya geçiyor.

Klasik Fındıkkıran’ın 2’nci perdesi, Şeker Perisi’nin ülkesinde çeşitli divertismanlar ve karakter danslarıyla (İspanyol, Çin, Rus vb.) geçer. Siz Nathaniel’in anılarına ve bir Fransız kasabasına odaklanarak bu yapıyı psikolojik duraklara mı dönüştürdünüz, yapıyı yeniden nasıl kurdunuz?

2’nci perde, hikâyenin sürdürülmesi açısından kesinlikle epey zorlu bir alana dönüşüyor. Klasik versiyonda temel olayların tümü ilk perdede geçer; 2’nci ise daha çok dansın şölenidir. Ama ben bu yoldan gidemezdim çünkü hikâyenin 2’nci perdede de devam etmesi gerekiyordu. Çaykovski’nin yazdığı divertismanların kopuk numaralar olarak kalmayıp konunun dramaturjik gelişiminin aynı ölçüde bir devamı hâline geleceği bir yaklaşım bulmam gerekti. Savaştan sonra doğdukları kente dönen karakterlerin başına tam olarak neler gelmiş olabileceğini düşünmek zorundaydım. Bu fikri 2’nci perdenin ana ekseni olarak tuttum ve askerlerin her birinin başına neler gelebileceğini, nasıl davranabileceğini, tanıdıklarıyla, yakınlarıyla ve eviyle karşılaşmasının davranışını nasıl değiştirdiğini kurgulamaya başladım.

Psikolojiyi seyirciye açıklamak yerine, onu bedenle duyurmak koreografinizde nasıl karşılık buluyor?

Bir sözcüğü telaffuz ettiğimizde somutlaşırız, mesajımız daha yalındır. İçeriği hareketle ifade etmeye çalıştığındaysa çok daha temkinli ve titiz olman gerekir; bir jesti ya da hareketi, içinde nasıl anladığın seyirciye de geçmelidir. Bu süreçte her şeyden önce karakterin hâlinden yola çıkıyorum. O hâl, onun nasıl hareket edebileceğini ve o âna hangi koreografinin uygun ve organik düşeceğini bana söylüyor. Şu ya da bu hareketi de bu hâlden hareketle arıyorum.

Orkestrayı sahnenin içine yerleştirmek dramaturjiyi nasıl değiştirdi?

Gösterimizde orkestra sahnenin üzerinde konumlanıyor ve bu iki yönlü çalışıyor. Bir yandan gerçekçilik katıyor: Bir kentte, meydandaki bir kutlamada orkestra çalabilir, neden olmasın? Görsel olarak da olay örgüsü açısından da şaşırtmıyor, sahte durmuyor. Öte yandan bu, sahnedeki taşların ilginç bir biçimde yer değiştirmesi demek. Orkestranın alışıldık biçimde çukurda yer aldığını ve duyduğumuzu biliriz. Burada ise konumu tümüyle değiştiriyoruz ve seyircinin konumu da değişmiş oluyor. Gösteri boyunca seyirci müzisyenleri de izleyebiliyor; onlar da gösterinin birer karakteri hâline geliyor, onu tamamlıyor, mekâna hacim ve gerçeklik, elbette bir de güzellik katıyor.

Yapım, 11-12 Eylül’de saat 20.30’da Atatürk Kültür Merkezi Türk Telekom Opera Salonu’nda sahnelenecek.

Koç Topluluğu’nun 100. yılı kapsamında düzenlenen sergi, Sadberk Hanım Müzesi ve Ömer Koç koleksiyonlarından 300’ü aşkın eseri bir araya getiriyor. Sergi; 15. yüzyılın sonundan 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uzanan bir zaman diliminde Osmanlı coğrafyasına yapılan yolculukları, bu yolculukların Avrupa’ya nasıl yansıdığını ve nasıl bir etki yarattığını tablolar, gravürler, haritalar, belgeler, kumaşlar, kıyafetler ve nadide objeler eşliğinde sunuyor.

Bunların pek çoğu, Çiğdem Simavi’nin Sadberk Hanım Müzesi’ne bağışladığı koleksiyondan geliyor.

Nitekim Ömer Koç, sergiyle eş zamanlı yayımlanan ‘Seyahat Sanatı’ kitabının ön sözünde, “Seyahat Sanatı sergisinin ve ona eşlik eden kitabın heyecan verici içeriği, Sayın Çiğdem Simavi’nin 2021 yılında Sadberk Hanım Müzesi’ne bağışladığı tabloların ve portolan haritasının verdiği ilhama dayanıyor” diyor.

Neden ‘Seyahat Sanatı’ sorusunun cevabını ise şöyle veriyor: “Bu çok kıymetli eserler ve sergilenmek üzere seçilen pek çok başka eser, tarihî seyahatlerin sadece teknik ve stratejik planlamalar olmadığını, ‘sanat’ niteliği de taşıdığını gösteriyor.”

Meşher’de, seyahatlerin ilham verdiği yağlı boya tabloları, gravürleri, haritaları, porselen bibloları ve nadide hediyelik objeleri görünce kendisine hak vermemek mümkün değil.

Küratörlüğünü Sadberk Hanım Müzesi'nden M. Merve Uca'nın, koordinasyonunu ise Sadberk Hanım Müzesi Direktörü Hülya Bilgi’nin üstlendiği sergi, merak, inanç, siyasi görev, savaş, ticaret, turistik arzu gibi tematik bölümlerden oluşuyor. Sergiyi gezdikten sonra elimden düşürmediğim kitabın, yani kataloğun yazarları Hülyâ Bilgi, Vera Costantini, Şebnem Eryavuz, Lâle Görünür, William Kynan-Wilson, Bahattin Öztuncay, Günsel Renda, Turgut Saner ve Makbule Merve Uca, gördüklerimi daha iyi anlamama yardımcı oldu.

Tarihe meraklı biri olarak her bir yazardan farklı bir şey öğrendim.

Hülyâ Bilgi, kitaptaki yazısında serginin özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda eski dünyanın büyük bir kısmına yayılmış Osmanlı topraklarına yapılan yoğun seyahatlerin baş döndürücü trafiğini esas aldığını belirtiyor.

“Osmanlı toprakları, Batı ve Doğu arasında, Avrupa’daki karayolu ağı ve limanları ile İpek Yolu’nun buluştuğu merkezi bir konumdaydı” diye hatırlatıyor.

Dolayısıyla bu benzersiz konumdaki topraklarda bulunan nadide sanat eserleri ve usta zanaatkârların ellerinden çıkan gündelik kullanım objeleri, seyahat trafiğiyle bir ülkeden diğerine gidip geliyor.

Yurt dışında gezdiğim bazı müzelerde karşıma sürpriz biçimde çıkan Osmanlı objeleri -kaçırılanları saymıyorum- kuşkusuz böyle bir trafik sayesinde üretildikleri topraklardan uzak mekânlarda varlıklarını sürdürüyor.

İSTANBUL’A AKIN NE ZAMAN BAŞLADI?

Sadberk Hanım Müzesi’nde görev yapan sanat tarihi uzmanı ve ‘Seyahat Sanatı’ kitabındaki ‘Türk Modası’ bölümünün yazarı Dr. Lâle Güldür, 1529 Viyana Kuşatması’ndan sonra Türk karşıtı bir propagandanın geliştiğini anlatıyor.

Meşher’de bu propagandanın ürünü olan korkunç suratlı, ağzı yutmaya hazır gibi açık duran, dili sarkmış abartılı Türk figürlerini görebilirsiniz.

16. yüzyılın başlarında İtalyanlar, düşmanlarını Osmanlıları yardıma çağırmakla tehdit ediyor.

İtalyanların bugün bile özellikle çocuklarını korkutmak için kullandıkları ‘Mamma li Turchi/Anneciğim, Türkler geliyor’ deyişi büyük olasılıkla o günlerden kalmış.

Fransızlar da düşmanlarına karşı Osmanlıyı bir tehdit unsuru olarak ortaya atıyor.

Ancak Kanuni Sultan Süleyman’ın 1537’den sonra Avrupa’daki güç dengelerini göz önüne alarak uyguladığı siyasi manevralar sayesinde Osmanlı’ya bakış değişiyor.

16. ve 17. yüzyıllarda Batılılarla ticari ve diplomatik ilişkiler gelişirken elçi heyetleriyle İstanbul’a gelen ressamların sefere çıkan orduyu, sünnet törenlerini ve düğün alaylarını konu alan tabloları ile giyim kuşam gravürleri Avrupa’da ilgi ve merakla karşılanıyor.

Küratör Makbule Merve Uca, kitapta yer alan ‘Seyahat Sanatı’ başlıklı yazısında şu satırlara yer veriyor: “Avrupa’nın güç dengesinde Osmanlı’nın siyasi yükselişi, Rönesans’ın antikçağ tutkusu ve keşifler çağının getirdiği coşkuyla birleşince seyyahlar dalga dalga İstanbul’a gelmeye başladılar. 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyılda doğuya seyahat artık seçkinlerin kültürel dünyasına özgü bir prestij kazanmıştı. Avrupalı soylular kentin anıtlarını, örf ve adetlerini

incelemeye temsilcilerini gönderiyor, böylece hem stratejik çıkarlarını hem de antik çağ tutkularını tatmin ediyorlardı. Tutulan kayıtlar; alışkanlıkları, törenleri, pazarları, evlerin iç düzenini, saray hiyerarşilerini, farklı kıyafetleri ve aktarılmaya değer görülen pek çok ayrıntıyı betimliyordu. Birçoğu yazdıklarını çizimlerle zenginleştirirdi; hazırladıkları kıyafet, mimari yapı ve antik eser albümleri, gözlemleneni taşınabilir formlara dönüştürüyordu. Matbaanın yaygınlaşmasıyla birlikte bu malzeme büyük ölçüde dolaşıma girecek, Osmanlı dünyasını Avrupa’da anlaşılır kılan kalıcı bir görsel ve edebî kültür yaratacaktı.”

Dr. Güldür de 16. ve 17. yüzyıllarda, ‘Türk’lere dair her konuda bilgi içeren büyükelçilik raporlarının yanı sıra sayıları gitgide artan kitapların da meraklılarına sunulduğunu belirtiyor.

Kitaplarda sarayın ve günlük yaşamın çeşitli yönlerinin ele alındığını; zengin ayrıntılar içeren resimlerde sefere çıkan ordunun, sünnet veya düğün alaylarının, padişahın cuma namazı için Ayasofya’ya alayla gidişi gibi törensel kalabalıkların, figürlerin ve bunların giyim kuşamının tasvir edildiği birçok eser üretildiğini anlatıyor.

17. yüzyıl boyunca İngiltere, Hollanda, İsveç, Fransa ve Avusturya’dan gelen elçi heyetlerindeki ressamlar ve bir diğer görevleri bilgi toplamak olan maiyet mensupları sayesinde Türklerle ilgili yayınların sayısı gitgide artıyor.

Osmanlı el yazmalarının Hollanda’ya ulaşmasıyla Rembrandt ve Rubens gibi ünlü ressamlar, Türk giysili figürler resmediyor. Rembrandt’ın pek çok resminde Doğu imgelerine rastlamak mümkün. Rubens’in yaptığı ve bugün British Museum’da bulunan kıyafet albümünde bazı Türk kıyafetleri de var.

TÜRKÖRİ MODASI NASIL BAŞLADI?

Türköri (Turquerie) sözlüklerde şöyle tarif ediliyor: “16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Batı Avrupa’da, özellikle Fransa’da fırtınalar estiren Osmanlı ve Türk kültürüne yönelik hayranlık ve taklit akımı.”

Dr. Lâle Güldür, 16. yüzyılda İstanbul’a gelen elçilerin Osmanlı sultanının huzuruna çıktıklarında kaftan giymek zorunda kaldıklarını ve yaşadıkları Pera bölgesinde de bu kaftanları giymelerinin zorunlu tutulduğunu belirtiyor.

“Bu zorunluluk Avrupa’da başlayan Türk modasını epeyce etkilemiş olmalı. Elçiler gidiyor, yenileri geliyor, bu arada görüp işittiklerini yazılı ve görsel eserlerle belgeliyor ve bu belgeleri ülkelerine götürüyorlardı. Türk imajı böylece sık sık bir yolculuğa çıkıyordu” diye anlatıyor.

Dolayısıyla 16. yüzyıl Avrupa’sında Osmanlılarla ilgili seyahatnameler ve gravürler gitgide yaygınlaşıyor. Güçlü yöneticilerin portreleri, saray törenleri ve giysiler, İstanbul’un topografyası, ilginç yapılar Avrupalı ressamların başlıca konuları haline geliyor.

1669’da IV. Mehmed’in XIV. Louis’ye gönderdiği Osmanlı elçisi Süleyman Ağa’nın ziyareti önemli bir etki yaratıyor.

Ünlü Molière, Kibarlık Budalası oyununa Türk töreni ekliyor. 17. yüzyılın sonuna gelindiğinde birçok sanatçı, çoğu zaman Osmanlı başkentine gönderilen elçilerin daveti üzerine Konstantinopolis’te ikamet etme fırsatı yakalıyor.

Dr. Güldür’e göre ‘Boğaziçi ressamları’ diye anılan bu ressamlar, esas olarak iki tür resimde uzmanlaşıyor.

Bunlardan ilki büyükelçilerin kabul törenleri, ikincisi ise yavaş yavaş tüm Avrupa’ya yayılan; yalnızca resimde değil, müzik, edebiyat ve uygulamalı sanatlarda da gelişen Türköri modasına karşılık gelen Doğu fantezileri. Boğaziçi ressamlarının en tanınmışı, Fransa Kralı’nın elçisi Charles de Ferriol’un isteği üzerine 1699’da İstanbul’a yerleşen Jean-Baptiste Vanmour.

Vanmour’un çalışmalarının çoğu sokak manzaralarını, geleneksel kıyafetler içindeki insanları ve elçilik kabullerini tasvir ediyor. Fransa’da Türköri modasının yayılmasının nedenlerinden biri de Osmanlı sarayının elçisi sıfatıyla 1721’de Fransa’ya giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin görkemli Paris çıkarması. Fransızlar bu olaydan görsel açıdan çok etkileniyor.

İhtişamlı kıyafetler içindeki süvari alayı hemen resimlere konu oluyor; sanatçılara sipariş verilerek elçinin portreleri yaptırılıyor. Yaklaşık yirmi yıl sonra, 1742’de Çelebi Mehmed Efendi’nin oğlu Said Efendi, Paris’e elçi gönderiliyor. Böylece Kral XV. Louis’nin saray çevresi ve Paris, Osmanlı sultanının olağanüstü görkemiyle bir kez daha karşılaşıyor.

1. Louis ve gözdesi Madame de Pompadour, Türköri akımına resmiyet kazandırınca bu ilgi modaya dönüşüyor. Kral ‘Türköri’ tarzında büyük bir tablo ısmarlarken önce Madame de Pompadour, ardından Madame du Barry, ressam Van Loo’ya kendilerini sultan pozunda gösteren portreler yaptırıyor. Meşher’deki ‘Seyahat Sanatı’ sergisi, görsel zenginliğinin yanı sıra tarihimize ışık tutması nedeniyle de kaçırılmaması gereken bir etkinlik.

‘Dur Nereye’yi müzikteki olgunluk dönemi imzalarınızdan biri olarak tanımlıyorsunuz. Bu yeni dönem sizin için ne ifade ediyor?

‘Dur Nereye’ benim müzikteki olgunluk dönemi imzalarımdan biri. Yıllardır pop müziğin kalbindeyim ama bu şarkı, enerjik pop sound’u ile yaşanmışlıkların getirdiği o vakur duruşu harika dengeliyor. Neden şimdi doğru zamandı derseniz; sonbahara göz kırptığımız, duyguların biraz daha derinleştiği bu dönem tam da şarkının ruhuna göreydi. Dinleyicimin benden beklediği o güçlü ve kalbe dokunan kadın hikâyelerini özlediğini hissettim, o yüzden hiç beklemek istemedim.

Şarkıda sizi kişisel olarak yakalayan duygunun “gururlu bir veda” olduğunu söylüyorsunuz. Bu duygu kayıt sürecine nasıl yansıdı?

Şarkı bana ilk geldiğinde, melodisindeki o tanıdık ama bir o kadar da taze pop tınısı beni hemen yakaladı. Ama asıl kalbimi çalan şey gururlu bir veda hissi oldu. Hayatta bazen birine “Dur, nereye gidiyorsun?” dersiniz ama bunu yalvararak değil, asaletle yaparsınız ya... İşte o duygu beni çok etkiledi. Stüdyoya girdiğimde de o “kendi ayakları üzerinde duran güçlü kadın” hissiyatını sesime yansıtmak istedim.

‘Dur Nereye’nin ardından nasıl bir müzikal yol haritası var? Teklilerle devam eden bir dönem mi göreceğiz?

Evet, kesinlikle arkası geliyor! Dijital çağda albüm yapmak yerine teklilerle ilerlemek dinleyiciyle bağı daha sıcak tutuyor ama benim içimde her zaman birbiriyle konuşan şarkılar üretme tutkusu var. ‘Dur Nereye’ aslında önümüzdeki süreçte paylaşacağım, dinleyicinin içini kıpır kıpır edecek ya da birlikte ağlayacağımız yepyeni sürprizlerin ilk güçlü adımı. Üretmeye, stüdyoya kapanmaya devam ediyorum.

11 Eylül’de Paribu Vadi Açıkhava’da sahneye çıkacaksınız. Bugünün çok filtreli dünyasında sizin için sahnede “sahici” kalmak ne anlama geliyor?

Benim için pop müzikte “sahici” olmak, sahnede neysem kuliste veya evimde evlatlarımın yanındayken de o olmak demek. Günümüzde her şey çok filtrelenmiş, çok yapay. Ama sahnede seyircinin gözünün içine baktığınızda o filtreler sökülüp atılıyor. Şarkıyı gerçekten hissederek söylemek, dinleyiciyle o an ortak bir acıda ya da neşede buluşabilmek sahiciliktir. 11 Eylül’de Paribu Vadi Açıkhava’da tam olarak bunu yapacağız; göz boyayan şovlar değil, kalpten kalbe giden bir pop gecesi olacak.

Yıllardır dinlenen şarkılarınızla yeni çalışmalarınız artık aynı repertuvarda buluşuyor. Paribu Vadi Açıkhava konserinin duygu akışını nasıl kuruyorsunuz?

Bu benim en tatlı telaşım! ‘Korkma Kalbim’, ‘Sahici’, ‘Yaralı’ gibi yılların klasikleri konserlerimin olmazsa olmazı; seyirci o şarkılarda çocukluğuna, gençliğine dönüyor. Yeni şarkım ‘Dur Nereye’yi ise bu köklü hitlerin arasına bir köprü gibi yerleştiriyorum. Repertuvarı hazırlarken duygu grafiğinin hiç düşmemesine dikkat ederim. Önce hep beraber nostaljiyle coşuyoruz, araya yeni enerjileri serpiştiriyoruz ve tempoyu hep zirvede tutuyoruz.

Eski şarkılarınız bugün 15-16 yaşındaki dinleyiciler tarafından da keşfediliyor. Bir şarkının kendi dönemini aşması sizin için ne ifade ediyor?

Bu duygunun tarifi yok, gerçekten büyük bir gurur ve mutluluk. Sosyal medyada 15-16 yaşındaki gençlerin yıllar önce söylediğim bir şarkıyla video çektiğini gördüğümde “Demek ki doğru işler yapmışım, zamansız şarkılara imza atmışım.” diyorum. Müzik nesiller arası bir köprü ve benim sesimin o köprüden geçip yepyeni kalplere ulaşması bir sanatçı için en büyük ödül.

Dijital platformlar müziğin üretim ve tüketim hızını ciddi biçimde değiştirdi. Siz bu hızın içinde kalıcı işler üretme meselesine nasıl yaklaşıyorsunuz?

Hız çağındayız ve her şey çok çabuk eskiyor, bu bir gerçek. Bu durum bizi daha üretken olmaya zorluyor ama madalyonun diğer yüzünde “özen” kaygısı var. Sırf hızlı tüketiliyor diye baştan savma işler yapamayız. Ben bu hıza ayak uydururken kaliteden ödün vermeme taraftarıyım. Varsın bir şarkım üç ay sonra dijitalde alt sıralara düşsün, yeter ki dinleyenin hafızasında ve kalbinde ömürlük bir yer edinsin. Müziği fabrikasyon hale getirmemek için direniyorum.

11 Eylül öncesinde dinleyicilerinize ne söylemek istersiniz?

Beni her zaman sevgiyle sarmalayan, şarkılarımı ezbere söyleyen tüm dinleyicilerime çok teşekkür ederim. Müzik benim hayat damarlarımdan biri ve onlarla buluştuğum anlar en saf olduğum anlar. 11 Eylül’de açık havada hep bir ağızdan şarkılar söylemek için sabırsızlanıyorum. Herkesi sevgiyle kucaklıyorum!