Bu hafta rotamızı Phaselis’e çeviriyoruz. Lykia kıyılarından doğuya ilerlerken, artık Pamphylia dünyasının eşiğine geliyoruz. Attaleia, bir sonraki Pamphylia rotalarının kapısı olacak. Bu hafta odağımız Phaselis: Üç limanı, orman içindeki konumu, su kemerleri, ana caddesi ve entelektüel mirasıyla Akdeniz kıyısında özel bir eşik kent…
Pamphylia, eski Grekçede “tüm kavimlerin vatanı” anlamına gelir. Antalya Körfezi kıyısındaki bu bölgenin kuzeyinde Toroslar, güneyinde Akdeniz vardır. Batısında Lykia, doğusunda Kilikia yer alır. Pamphylia Ovası’na yayılan akarsular antik kentlerle ilişkilidir: Düden Attaleia’yla, Aksu Perge’yle, Köprüçay Aspendos’la, Manavgat ise Side’yle birlikte anılır.
Phaselis tam da bu dünyanın batı eşiğinde durur. Tarihi coğrafya açısından Lykia ile Pamphylia sınırında yer aldığı için bazı dönemlerde Lykia, bazı dönemlerde Pamphylia kenti sayılmıştır.
ÜÇ LİMANLI EMPORİON
Phaselis, Tekirova yakınlarında, üç yanı denizle çevrili ormanlık bir alanda yer alır. Antik kentle denizin bu kadar iç içe geçtiği yer azdır. Toprak tarıma elverişli olmadığı için Phaselisliler denize ve ticarete yönelmiştir. Kent, Demir Çağı’ndan itibaren ticaret ve yük gemilerinin yanaşmasına uygun üç korunaklı limanı ve lagünüyle zengin bir emporion, yani ticaret merkezi karakteri kazanmıştır.
Kentin ‘kuzey’, ‘merkezi’ ve ‘güney’ olarak adlandırılan üç limanı vardı. Kuzey liman savunma açısından önemliydi. Merkezi liman kentin içinde sayılabilecek kadar korunaklıydı. En büyükleri olan Güney Limanı ise büyük gemilerin yükleme ve boşaltma yaptığı ana ticaret alanıydı. Bu limanlar kereste, gül yağı ve zambak yağı gibi ürünlerin ticaretinde rol oynamıştır.
SU KEMERLERİNDEN ANA CADDEYE
Ören yerine girildiğinde ilk dikkat çeken yapılardan biri su kemerleridir. Muhtemelen İ.S. 1. ya da 2. yüzyılda inşa edilen, yaklaşık 500 metre uzunluğundaki bu kemerler, Tahtalı Dağı eteklerinden gelen temiz içme suyunu kente taşımak için yapılmıştır. Su; hamamlara, tuvaletlere, agora sarnıcına ve çeşmelere dağıtılmıştır.
Phaselis’in kent merkezinde yapılar ana cadde boyunca sıralanır. Kent limanı ile güney liman arasında uzanan taş döşeli ana cadde, yaklaşık 225 metre uzunluğunda ve 20-25 metre genişliğindedir. Bu cadde, limanları, agoraları, hamamları, nymphaionları, tiyatroyu ve anıtsal kapıları birbirine bağlayan ana omurgadır.
Caddenin iki yanında basamaklar, heykel kaideleri ve onurlandırma yazıtları bulunur. Bu düzen, caddenin yalnız bir geçiş yolu değil, temsil ve tören mekânı olduğunu düşündürür.
AGORALAR, HAMAMLAR VE TİYATRO
Phaselis aynı gün içinde aceleye getirilmeden tamamlanmalıdır. Ana cadde çevresinde farklı dönemlerden yapılar görülür. Hadrianus döneminde Phaselisli Tyndaris adlı bir kadın tarafından yaptırılan tetragonal agora, kentin kamusal yaşamını gösteren önemli yapılardan biridir. Agoranın içine Bizans döneminde bazilikal planlı bir kilise inşa edilmiştir.
Hamam-gymnasion kompleksi ve küçük hamam, Roma döneminin beden, temizlik ve eğitim anlayışını yansıtır. Latrina, nymphaionlar ve agora sarnıçları da Phaselis’in güçlü bir su altyapısına sahip olduğunu hatırlatır.
Akropolisin kuzeybatı eteklerinde yer alan tiyatro, İ.S. 2. yüzyıla tarihlenir. Kapasitesi yaklaşık 1.500-2.400 kişidir. Büyük tiyatrolar kadar görkemli olmayabilir; ama orman, deniz ve liman manzarasıyla Phaselis’in doğayla kurduğu ilişkiyi çok iyi yansıtır.
İMPARATORLUK HAFIZASI
Güney Limanı ile ana caddenin buluştuğu noktada Hadrianus Kapısı yer alır. İmparator Hadrianus’un doğu seyahati sırasında Phaselis’e uğraması onuruna yapılmış bu anıtsal kapı, kentin Roma dünyasıyla bağını gösterir. Aslan ayakları, bitkisel ve mimari bezemeleriyle tek kemerli görkemli bir tak görünümündedir.
Phaselis’te Roma imparatorluk hafızasının bir başka izi Domitianus Agorası’nda görülür. Kapı lentosundaki ithaf yazısında imparatorun adının kazınmış olması dikkat çekicidir. Domitianus öldükten sonra hatırası lanetlenmiş, yazıtlardan adı silinmiştir.
Phaselis gezisi, izin verilen alanlarda kısa bir deniz molasıyla tamamlanabilir. Günümüzde Phaselis plaj olarak anılmakla birlikte, koruma kuralları, güvenlik uyarıları ve sahadaki güncel levhalar dikkate alınmalıdır.
ATTALEİA’YA DOĞRU…
İkinci gün Antalya yönüne geçmek uygun olur. Sabah Tekirova veya Kemer çevresinde kısa bir mola verilebilir; ardından Antalya’ya gidilip şehre yerleşilir. Bu yazıda Antalya merkezini henüz anlatmıyoruz. Attaleia burada bir varış noktasından çok, Pamphylia rotalarının başlangıç kapısıdır.
Böylece yolculuk Lykia kıyılarından Pamphylia Körfezi’ne doğru doğal bir geçiş kazanır. Bundan sonra Antalya Körfezi boyunca Attaleia, Perge, Aspendos ve Side gibi Pamphylia kentleri bizi bekler.
Phaselis’in ilginç yanlarından biri de yetiştirdiği entelektüellerdir. İ.Ö. 4. yüzyılda yaşamış Phaselisli Theodektes, hitabet ve tragedya alanlarında ün kazanmış bir isimdir. İsokrates’in yanında eğitim görmüş, Aristoteles’in eserlerinde adı geçen çevreyle ilişkilendirilmiştir. Antik kaynaklar onun güçlü hafızasından, hitabet yeteneğinden ve bulmaca yaratma becerisinden söz eder.
Theodektes’in Karia Satrabı Mausolos çevresiyle de ilişkili olduğu düşünülür. Phaselis ile Mausolos arasındaki diplomatik ilişkilerde rol oynamış olabileceği kabul edilir. Bu ayrıntı, Phaselis’in yalnız mal alışverişi yapan bir liman kenti olmadığını; fikirlerin ve insanların da dolaştığı bir Akdeniz kenti olduğunu gösterir.
ROTAYI ÖZEL YAPAN NE?
Phaselis’i özel yapan şey, antik kent, orman ve denizin birlikteliğidir. Üç limanlı yapısı kentin ticaret gücünü; su kemerleri ve ana cadde kent düzenini; agoralar, hamamlar ve tiyatro kamusal yaşamı; Theodektes ise entelektüel dünyayı temsil eder.
Bu rota aynı zamanda Lykia’dan Pamphylia’ya geçiş duygusu verir. Phaselis bir kapanış değil, yeni bir coğrafyanın eşiğidir.
LEZZETLER
PHASELİS ROTASI
Rota
Süre
1 gece 2 gün yeterlidir. Phaselis aynı gün içinde hakkıyla gezilmeli; ikinci gün Antalya yönüne geçiş için kullanılmalıdır.
Ne zaman gitmeli?
İlkbahar ve sonbahar en rahat dönemlerdir. Yazın sabah erken saatler tercih edilmeli; yürüyüş için rahat ayakkabı, şapka ve su unutulmamalıdır.
Neden şimdi gitmeli?
Phaselis ilkbahar, yaz başı ve sonbaharda çok keyiflidir. Yazın kalabalık ve sıcak nedeniyle ören yeri sabah erken gezilmelidir. Deniz molası planlanıyorsa güncel kurallar ve sahadaki uyarılar dikkate alınmalıdır.
