Kısa bir Karadeniz turundan sonra İç Anadolu’ya geliyoruz. Peribacaları, kayalara oyulmuş evler, vadiler, yeraltı kentleri ve yüzlerce kiliseyle Kapadokya doğa ile insanın birlikte şekillendirdiği olağanüstü bir coğrafya.
Antik çağlardan beri Orta Anadolu’nun geniş bir bölümünü tanımlayan tarihsel bölgenin adı olan Kapadokya’nın, bugün en çok tanınan kesimi Nevşehir, Ürgüp, Avanos ve Göreme çevresidir. Bu zengin coğrafyayı üç yazıda gezeceğiz. İlk bölümde doğanın yarattığı manzaraya ve kaya yerleşimlerine odaklanıyoruz. Ardından Göreme’nin kiliseleri ile manastırlarına, son bölümde yeraltı kentlerine, Sinasos’a ve Ihlara’ya ineceğiz.
KAYALARIN İÇİNDE YAŞAM
Kapadokya’nın öyküsü milyonlarca yıl önce başladı. Erciyes, Hasandağı ve Melendiz çevresindeki volkanik faaliyetler, geniş alanları kül, tüf ve lavlarla kapladı. Bu katmanlar sertleştikten sonra yağmur, akarsular, rüzgâr ve sıcaklık değişimleri yüzeyi aşındırdı. Yumuşak tüf daha hızlı aşınırken üzerindeki sert kayalar koruyucu bir şapka gibi kaldı. Peribacalarının karakteristik biçimleri böyle ortaya çıktı.
Aşınma bugün de sürüyor. Bazı peribacalarının şapkaları düşüyor, bazıları yıkılıyor; başka yerlerde yenileri biçimleniyor. Kapadokya, değişmeye devam eden bir jeoloji laboratuvarı.
Volkanik tüfün kolay oyulabilmesi, geçmişte insanların yaşam biçimini de değiştirdi. Konutlar, depolar, güvercinlikler, ibadet mekânları ve yeraltı sığınakları kayalara açıldı. Bazı peribacaları birkaç katlı evlere dönüştürüldü. İnsanlar doğanın yarattığı biçimleri kendi ihtiyaçlarına göre yeniden düzenledi. Bu nedenle bir vadiye bakarken hangi ayrıntının doğal, hangisinin insan eliyle oluşturulduğunu ayırt etmek her zaman kolay değildir.
UÇHİSAR: OYULMUŞ KALE
Kapadokya’yı tanımaya Uçhisar’dan başlayabiliriz. Nevşehir yakınındaki yerleşimin merkezinde, çevresine hâkim dev bir kaya kütlesi yükselir. Yaklaşık 60 metre yüksekliğindeki Uçhisar Kalesi, taş bloklarla örülmüş bir yapı değildir; ana kaya oyularak odalar, geçitler ve kullanım alanları oluşturulmuştur.
Zirveye çıkıldığında vadiler, kaya evleri ve uzaklardaki volkanik dağlar geniş bir panoramada görülür. Kalenin eteklerindeki dar sokaklar da gezilmeye değer. Kayadan oyulmuş evlerle kesme taş yapıların yan yana gelişi, burada yaşamın yüzyıllar içinde nasıl şekillendiğini gösterir.
IŞIK VE GÖLGENİN OYUNU
Uçhisar’dan Göreme yönüne ilerlerken Güvercinlik, Aşk ve Kızılçukur gibi vadiler farklı renk ve biçimleriyle karşımıza çıkar. Güvercinlik Vadisi’nde kaya yüzeylerine açılmış yuvalar, güvercin gübresinin bağlarda ve tarlalarda değerlendirildiği tarım kültürünün izleridir.
Kapadokya’yı yürüyerek keşfetmek, manzaraya uzaktan bakmaktan farklıdır. Kaya duvarlarının arasına girince aşınmanın yarattığı ayrıntılar belirginleşir. Gün doğumunda gökyüzünü dolduran sıcak hava balonları da artık bu manzaranın tanınan parçalarından biridir; uçuşlar hava koşullarına bağlıdır.
YAŞANAN BİR KÖYDÜ
Üç vadiden oluşan Zelve, bugün açık hava müzesi olarak korunan eski bir yerleşimdir. Burada kayalara oyulmuş evler, kiliseler, güvercinlikler, değirmenler, depolar ve geçitler bulunur. Bazı kaya yüzeyleri adeta petek gibi oyulmuştur.
Zelve, 9. ve 13. yüzyıllar arasında önemli bir yerleşim ve dinî merkezdi. Balıklı, Üzümlü ve Geyikli kiliseleri bu geçmişi hatırlatır. Ancak Zelve’nin en çarpıcı yanı, yakın zamana kadar yaşanan bir köy olmasıdır. Çökme tehlikesi yüzünden halk 1950’lerde Yeni Zelve’ye taşındı. Bu karar, bölgedeki kaya yaşamının avantajları kadar kırılganlığını da gösterir.
Yakındaki Paşabağları’nda ise birden fazla şapkası olan peribacalarını görürüz.
ÇAMURDAN SANAT
Rotamızın son durağı Avanos. Antik adı Venessa olan bu yerleşim, Kızılırmak kıyısında gelişmiş ve çömlekçiliğiyle tanınmıştır. Antik çağda Halys adıyla bilinen Kızılırmak, Türkiye’de doğup yine Türkiye’de denize dökülen en uzun nehirdir. Taşıdığı kızıl renkli kil ve alüvyonlar, Avanos’un zanaat geleneğinin temel malzemesidir.
Çanak çömlek üretiminin geçmişi Tunç Çağı’na kadar uzanır. Geleneksel atölyelerde kil elenir, yoğrulur, ayakla döndürülen çarkta ustanın elleriyle biçimlenir. Kuruyan kaplar fırında pişirilir. Bir atölyeyi ziyaret etmek, Kapadokya’nın geçmişten bugüne aktarılan üretim kültürünü tanımak için güzel bir fırsattır.
ROTAYI ÖZEL YAPAN NE?
Kapadokya’nın olağanüstü manzarasının ardında iki ayrı öykü var: Volkanların ve aşınmanın yarattığı kaya dünyası ile insanların bu dünyaya uyum sağlayarak geliştirdiği yaşam kültürü. Uçhisar’da savunma ve yerleşimi, vadilerde doğayı, Zelve’de kaya köyünü, Avanos’ta yaşayan zanaatı okuyoruz.
Gelecek hafta Göreme’nin kaya kiliseleri, freskleri, manastırları ziyaret edeceğiz.