Akdeniz ve İç Anadolu yolculuklarımıza kısa bir ara verip bu hafta Karadeniz’e açılıyoruz. İlk durağımız Trabzon. Bir yanda deniz, hemen arkasında ise yemyeşil dağlar; liman, çarşılar, manastırlar ve kiliseler… Trabzon, Anadolu’yu Kafkasya ve Karadeniz dünyasına bağlayan önemli bir kapı.
Antik adı Trapezus olan Trabzon’un, adını ilk yerleşimin kurulduğu masa biçimli yükseltiden aldığı düşünülüyor. Burada farklı dönemlerin izlerini birlikte keşfedeceğiz.
KARADENİZ’İN BAŞKENTİ
1204 yılında IV. Haçlı Seferi’nin orduları Konstantinopolis’i işgal ettiğinde Doğu Roma dünyası parçalandı. Komnenos Hanedanı’ndan Aleksios ve David, Gürcü Kraliçesi Tamar’ın desteğiyle Karadeniz kıyısında yeni bir siyasi güç oluşturdu. Aleksios, Trabzon merkezli yeni devletin hükümdarı oldu. Böylece kent, yaklaşık iki buçuk yüzyıl yaşayacak Trabzon İmparatorluğu’nun başkenti haline geldi.
Trabzon, Karadeniz ticaretinden beslenen zengin bir merkezdi. 1461’de Fatih Sultan Mehmed’in seferiyle Osmanlı yönetimine geçti. Yavuz Sultan Selim burada sancak beyliği yaptı; oğlu Kanuni Sultan Süleyman ise Trabzon’da doğdu.
Gezimize, Tabakhane ve Zağnos derelerinin arasında yükselen tarihî Ortahisar’dan başlayabiliriz. Surların çevrelediği eski kent dokusu, dar sokaklar ve geleneksel evler Trabzon’un liman kentinden daha fazlası olduğunu hissettirir. Kentin eski savunma düzeninin izleri hâlâ seçilir.
Buradan tarihî çarşıya yürüyerek Bedesten, Bakırcılar Çarşısı ve çevresindeki dükkânlara uğramak güzel bir tamamlayıcıdır. Hasır bilezik ve telkâri geleneği burada yaşar. Deniz manzarası için Boztepe’ye de çıkılabilir.
BİR SANAT HAZİNESİ
Trabzon’un en değerli tarihî anıtlarından Ayasofya Kilisesi, 13. yüzyılda Trabzon İmparatoru I. Manuel Komnenos döneminde inşa edildi. Yüksek kasnaklı kubbesi, haç planı ve taş işçiliğiyle dikkat çeker. Yapı, Doğu Roma mimarisini Kafkas ve Selçuklu sanatından izlerle bir araya getirir.
Özellikle güney cephesine zaman ayırmalı. Burada Âdem ile Havva’nın yaratılışı, cennetten kovuluşları ve Habil ile Kabil’in öyküsü kabartmalarla anlatılır. Komnenos Hanedanı’nın tek başlı kartal arması da güney cephedeki kemerin kilit taşında yer alır. Doğu cephesinde ise kentaur ve grifon gibi mitolojik figürler dikkat çeker.
İçeride İsa’nın yaşamından sahneler ve aziz tasvirleri bulunan freskler, dönemin resim sanatını yansıtır. Ayasofya, 16. yüzyılda camiye dönüştürülmüş, I. Dünya Savaşı yıllarında depo ve askerî hastane olarak kullanılmıştır. 1964’te müze olarak ziyarete açılan yapı, 2013’te yeniden ibadete açılmıştır. Günümüzde bazı iç mekân freskleri örtülü olduğundan, açıkta kalan resimler ve dış cephedeki taş kabartmalar ziyaretin öne çıkan bölümleridir.
Osmanlı Trabzon’unu anlamak için Gülbahar Hatun Camii’ne de uğramak gerekir. Hatuniye adıyla da bilinen külliye, Yavuz Sultan Selim tarafından annesi Gülbahar Hatun adına yaptırılmıştır. Cami, türbe ve şadırvan günümüze ulaşmıştır. Zaviyeli planıyla erken Osmanlı mimarisini yansıtır.
KAYALIKLARDAKİ MANASTIR
Trabzon’dan Maçka’ya, oradan Altındere Vadisi’ne uzanan yol Karadeniz’in başka bir yüzünü gösterir. Ormanların arasından yükselen sarp kayalığın üzerinde, vadiden yaklaşık 300 metre yukarıda Sümela Manastırı belirir. Manastırın uzaktan görünüşü bile etkileyicidir.
Meryem Ana’ya adanmış Rum Ortodoks manastırının kuruluşu geleneksel anlatılarda İS 4. yüzyıla götürülür. Ancak bugün gördüğümüz yapıların önemli bölümü Trabzon İmparatorluğu döneminde, özellikle 13. ve 14. yüzyıllarda biçimlendi. İmparator III. Aleksios’un desteğiyle genişleyen kompleks, yüzyıllar boyunca yeni yapılar kazanmıştır.
Sümela’yı sadece bir ibadet yeri olarak düşünmemek gerekir. Burada keşiş hücreleri, öğrenci odaları, kütüphane, mutfak, misafirhane, şapeller, su kanalları ve kutsal kabul edilen bir su kaynağı bulunuyordu. Manastır, dinî eğitim ve üretimin sürdüğü, vadinin güç koşullarına uyarlanmış küçük bir yerleşimdi.
Kayaya oyulmuş ana kilisenin iç ve dış yüzlerini İncil’den, Eski Ahit’ten ve azizlerin yaşamlarından sahneler kaplar. Fresklerin farklı zamanlarda yapılmış olması, duvarlarda birden fazla resim katmanı oluşturmuştur. Meryem ve İsa tasvirleri, yaratılış, çarmıha gerilme ve diriliş sahneleri bunların arasındadır.
Osmanlı döneminde hakları fermanlarla korunmuş, onarım ve bağışlarla desteklenmiştir. 1923’teki nüfus mübadelesinin ardından manastır boşalmış, uzun süre bakımsız kalmış, zaman içinde önemli tahribat yaşamıştır. Uzun süren restorasyon ve kaya güçlendirme çalışmalarının ardından 2019’da yeniden ziyarete açılan Sümela, kültürel mirasın korunmasının ne kadar zor ve gerekli olduğunu hatırlatıyor.
BU ROTAYI ÖZEL YAPAN NE?
Trabzon’da tarih, denizle dağın buluştuğu coğrafyada farklı medeniyetlerin izleriyle şekillenmiş. Komnenosların başkentinden Osmanlı şehzade kentine, Ayasofya’nın taş kabartmalarından Sümela’nın fresklerine uzanan bu rota, Karadeniz’in ticaret, inanç ve sanatla örülmüş geçmişini gözler önüne seriyor.
LEZZETLER
Akçaabat köftesi ve Trabzon pidesi
Kuymak, mısır ekmeği ve karalahana çorbası
Hamsili pilav ve mevsiminde taze hamsi
Hamsiköy sütlacı
Fındık ve yöresel tereyağı
NEDEN ŞİMDİ GİTMELİ?
Sonbaharda Karadeniz’in yeşili, sisli vadiler ve serin hava farklı bir atmosfer sunar. Ancak yağış sık görülür; özellikle Sümela yolu ve basamakları için kaymaz ayakkabı ile yağmurluk gerekir.
TRABZON VE SÜMELA
Trapezus: Trabzon’un antik adı
Trabzon İmparatorluğu: 1204-1461 arasında hüküm sürdü
Ortahisar: Surlar ve tarihî kent dokusu
Ayasofya: 13. yüzyıl kilisesi, bugün cami
Gülbahar Hatun Camii: Osmanlı şehzade dönemi mirası
Sümela Manastırı: Altındere Vadisi’ndeki kaya manastırı
Rota: Ortahisar, tarihî çarşı, Ayasofya, Gülbahar Hatun Camii, Maçka, Altındere Vadisi, Sümela Manastırı.
Süre: 1 gece 2 gün. Trabzon merkezine bir gün, Maçka ve Sümela’ya ayrı bir gün ayırmak yerinde olur.
Ne zaman gitmeli?
İlkbahar ve sonbahar. Sümela’nın güncel ziyaret saatlerini ve hava koşullarını yola çıkmadan kontrol edin.