MeshRu’nun iki adım ötesindeki Zilberman Galeri’de Fatoş İrwen’in şahane solo sergisi ‘Rû Bi Rû’ ne yazık ki son günlerinde.
Diyarbakır’ın Sur ilçesinde doğan Fatoş İrwen’i, 2022 Mardin Bienali’nde kendi saçlarıyla yaptığı ‘Güvenlik Ağı’ işiyle tanıdım ve o tarihten sonra yakın takibe aldım.
İstanbul Modern’de 31 Aralık 2027’ye kadar ziyaret edilebilecek ‘Aynı Mavi Altında’ karma sergisinin sanatçıları arasında yer alan Fatoş İrwen’in çarpıcı işleri, geçen yıl Arter’deki ‘Basınç Altında Suyun Üstünde’ grup sergisinde, Abdülmecit Efendi’deki unutulmaz ‘Folia’ sergisinde ve Galerist’teki ‘Distilled From Scattered Blue’ sergisinde yer almıştı.
Sanatçının eşliğinde gezdiğim ‘Rû Bi Rû’ (Yüz Yüze) sergisi, bir dere yatağına atıfta bulunan ‘Kayıp Zaman İçinde’ enstalasyonuyla başlıyor.
‘Rû Bi Rû’ sergisi aslında sanatçının 2023’te Zilberman Berlin’de gerçekleştirdiği ‘Sur’ başlıklı kişisel sergisinde şekillenmiş.
“Sur sergisi toprak ağırlıklı bir sergiydi. Bu sergi ise su... Dicle’yi düşünerek bir dere yatağı kurmak istedim. Diyarbakır çevresinde, Pervari’ye, Hakkâri’ye son yıllarda yaptığım yolculuklarla son şeklini aldı. Dağlar, nehirler arasında gezerken bize çocukluğumuzda anlatılan hikâyeler karşılığını buldu.” diye anlatıyor.
Yanımda su ile beslediği dere yatağında neler yok?
Gözler, alçıya dökülmüş minik kurukafalar, yumruk hâlinde eller, bol miktarda devedikeni ve bunların üzerine yerleştirilmiş mavi kuşlar.
Kuşların, Diyarbakır Cezaevi’nde üç yılını geçiren sanatçı için özel bir anlamı var.
Gençliğimde okuduğum ve o yıllarda hayli popüler olan Polonyalı-Amerikalı yazar Jerzy Kosinski’nin ‘Boyalı Kuş’una atıfta bulunuyorlar.
Kitabı cezaevinde okuyan sanatçı, “Çok etkilendiğim sert bir kitaptı. Bana yabancı gelmeyen bir hikâyeydi çünkü. Kitaptaki çocuğun hikâyesi benim coğrafyamdaki pek çok çocuğun hikâyesine götürdü beni. Kuşların buraya konması hayata direnme.” diyor.
Devedikenlerini göstererek, “Sağlam, ölüme direnen ve kendilerini dikenleriyle koruyan bitkiler. Bunları bizim hayatımıza benzetiyorum.” diyor İrwen. Enstalasyonun önünden ayrılamadığımı görünce anlatıyor:
“Bu fokurdayan su birikintisi, fokurdayan bir hayat. Yüzlerce detay var. Diyarbakır’ın volkanik taşları, geyik boynuzu, kanatlar, boş çerçeveler, devedikenleri, kuşlar. Hayatımı süzgeçten geçirdiğimde aklımda kalan, beni en çok çarpan, etkileyen anılara dair bir sürü nesneyi bir araya getirdim bu enstalasyonda. Gözler, tarihin gözleri aslında; hem geçmişin hem geleceğin.” diyor.
Tabii sanatçının alametifarikası, direnişin sembolü olan saçları da var.

Suriçi’ndeki ev ve saçlar
Doğduğu coğrafyayı kucaklayan işin tam karşısındaki videoda, sanatçının Suriçi’nde çocukluğunu geçirdiği harap ev görülüyor.
Annesinin gelin gittiği bu ev, medrese geleneğinden gelen Kürt din âlimi dedesine ait.
“Son gittiğimde evin ortasında kocaman bir delik vardı. Bazılarına ürkütücü gelen terk edilmiş bu ev, hep döndüğüm bir yer. Ben sürekli dönerim bir şeylere, kendi içimde halletmek için deşmek isterim. Suriçi’nde iki evimiz vardı. İkincisini satın aldım. Tadilat görüyor. Bir dahaki solo sergimi orada yapmayı düşünüyorum.” diyor.
Suriçi’nde benim de canımı acıtan kentsel dönüşümü konuşuyoruz. Hani Davutoğlu’nun vaktinde “Toledo yapacağız” dediği yer.
“Suriçi’nde sokak, insanların yaşam tarzı. Yan yana dizilmiş güzel evleri ne yapsınlar? Sokakta hayat vardı. Orada yersin, oturursun, komşularla sohbet edersin. Sokakta zaman geçirmek bir yoksulluk belirtisi değil ki. Suriçi benim için çok başka. Oradaki hayatı unutmuyorum. Yani sanat da biraz benim için unutmamak üzerine yaptığım bir şey. Tabii ki. Unutmamanın üstüne yeni şeyler de ekleyince zenginleştiğim bir alan. Evet, insanı da zenginleştiren bir alan.” diyor.
Duvarların birindeki video işinde, kentsel dönüşümle ortaya çıkan birbirine benzer evleri seyreden tavşan, kirpi ve baykuş, o sokaklarda yok olmuş bir yaşamın, bir ekosistemin sembolleri.
Sanatçının yine önünden uzun süre ayrılamadığım bir işi, beden konturlarını saçlarıyla oluşturduğu tombul iki kadını bir çiçek bahçesinin içinde gösteren eseri.
Michelangelo’nun ‘Âdem’in Yaratılışı’ tablosundaki erkekler gibi kadınlar işaret parmaklarını birbirine uzatmış.
Benim çiçek bahçesi sandığım şey sanatçının cezaevindeki turuncu çiçekli çarşafı. Üzerine maharetle iplikle işlediği kuşlar, balıklar ve çeşitli minik hayvanlar kondurmuş.
Dicle Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nden mezun olduktan sonra aynı üniversitede resim bölümünde lisansüstü eğitim alan İrwen, lise döneminde tekstil ve hazır giyim de okumuş. O yüzden işlemeleri, karton kutulardan kesip yaptığı Diyarbakır’ın gece görüntüsü gibi işleri mükemmel.
Her sergisinde karşıma çıkan saçlarını sorduğumda ise “Saçlarımı çocukluğumdan beri biriktiririm. Sandıklar dolu. Annem dökülen saçlarımı yerde görmek istemez, babam kesmemi istemezdi. Cezaevinde de birikti. Saçım benim için bir ağırlıktı ama ağırlık sanata dönüştü.” diyor.