Bu hafta rotamızı İç Ege’ye, Kütahya’dan Çavdarhisar’daki Aizanoi Antik Kenti’ne çeviriyoruz. Daha önce Gordion’dan Frig Vadisi’ne uzanan rotada kaya anıtlarını, vadileri ve Frig dünyasını izlemiştik. Bu kez Frig Vadisi’ne girmeden, Kütahya merkezde çini, konak ve Osmanlı şehir dokusunu; Aizanoi’da ise Roma Anadolu’sunun en etkileyici antik kentlerinden birini göreceğiz.
ESKİ KENTİN KALBİNDE
Gezinin ilk günü Kütahya merkeze ayrılmalı. Kütahya, İç Ege’nin geçiş coğrafyasında, Frig, Roma, Bizans, Germiyan ve Osmanlı katmanlarını taşıyan eski bir kenttir. Ancak bugünkü şehir kimliğini en güçlü biçimde çini, konak mimarisi ve geleneksel el sanatlarıyla hissettirir.
Güne Germiyan Sokağı’nda başlamak iyi olur. Restore edilmiş eski Kütahya evleri, cumbalı cepheler, ahşap ayrıntılar, taş döşeli sokaklar ve küçük atölyeler burada şehrin daha yavaş akan yüzünü gösterir. Germiyan Beyliği döneminden Osmanlı’ya uzanan bu kültürel zemin, Kütahya’nın saray dışındaki Anadolu estetiğini anlamak için güzel bir başlangıçtır.
Kütahya denince çini ayrı bir başlık ister. İznik çinisi Osmanlı saray sanatının görkemli yüzünü temsil ediyorsa, Kütahya çinisi daha uzun süre yaşayan, halkla ve gündelik hayatla bağı güçlü bir gelenektir. Atölyelerde tabak, pano, vazo ve küçük objeler üzerinde renklerin nasıl işlendiğini görmek, bu geleneğin bugüne nasıl taşındığını anlamamızı sağlar. Çini Müzesi ya da kentteki çini atölyeleri bu nedenle programa eklenmeli.
Kent merkezinde Ulu Cami çevresi, eski çarşı dokusu ve Kütahya Kalesi de görülebilir. Kale, şehri yukarıdan görmek ve Kütahya’nın ovayla dağ arasındaki konumunu kavramak için iyi bir noktadır. Çarşıda yürümek, yerel üretimi ve günlük hayatı görmek açısından önemlidir. Bazen bir kentin karakteri büyük anıtlardan çok, dükkân tabelalarında, fırın kokularında, esnaf sohbetlerinde ve dar sokaklarında ortaya çıkar.
ROMA’NIN İZLERİ
İkinci gün Çavdarhisar’daki Aizanoi’ye ayrılmalı. Kütahya’nın güneybatısında, yaklaşık 57 kilometre mesafede yer alan Aizanoi, Anadolu’nun görselliği en yüksek antik kentlerinden biridir. Bugün sakin bir kasabanın içinde karşılaşılan bu büyük kalıntılar, Roma döneminde burada ne kadar canlı bir kent yaşamı olduğunu hemen hissettirir.
Aizanoi’nin tarihi çok eskiye gider. Zeus Tapınağı’nın bulunduğu tepenin aslında bir höyük olduğu düşünülür. Kazılarda Tunç Çağı’na ait mekânların bulunması, buradaki yerleşimin Roma döneminden çok daha önce başladığını gösterir. Helenistik dönemde Aizanoi, Pergamon ve Bithynia krallıkları arasında el değiştiren dini bir yerleşim konumundaydı. İÖ 133 yılında
Erken Bizans döneminde piskoposluk merkezi olan Aizanoi, zamanla önemini kaybetmiş; 13. yüzyılda Çavdar Tatarlarının yerleşmesiyle bölge Çavdarhisar adıyla anılmaya başlamıştır.
Aizanoi’de ilk büyük durak Zeus Tapınağı’dır. İon düzenindeki bu anıtsal tapınağın sütunları bugün hâlâ etkileyici biçimde ayaktadır. Tapınak, büyük bir podyum üzerinde yükselir. Podyumun altında yer alan tonozlu mekân, Anadolu’da Roma mimarlığında sık karşılaşılmayan bir uygulamadır. Zeus’un Aizanoi yakınlarında Kybele tarafından doğurulduğuna inanıldığı için burada Zeus ile Phrygia’nın Ana Tanrıçası Matar/Kybele birlikte düşünülmüştür. Bu nedenle tapınağın altındaki tonozlu alan da Kybele kültüyle ilişkilendirilir.
Tapınağın duvarlarındaki Eski Grekçe yazıtlar, kentin inşaat ve finansman sorunlarını bile taş üzerinde bugüne taşır. İmparator Hadrianus’a yazılan mektuplar ve cevaplar, antik bir kentin Roma idaresiyle ilişkisini somutlaştırır. Aizanoi’de taşlar yalnız mimari parça değildir; bazen bir dilekçe, bazen bir cevap, bazen de kentin ekonomik hafızasıdır.
Zeus Tapınağı’ndan sonra stadion-tiyatro kompleksi görülmeli. Aynı aks üzerinde, ortak sahne binasına sahip stadion ve tiyatronun bir arada inşa edildiği bu düzenleme, bilinen örnekler içinde çok özel bir yere sahiptir. Tiyatro yaklaşık 20 bin, stadion ise 13 bin 500 kişilik kapasitesiyle Aizanoi’nin büyük kalabalıkları ağırlayan bir kent olduğunu gösterir. Stadion girişindeki ‘Şeref Köşesi’ ve sporcuların madalyalarına ait izler, buranın yarışmalar ve gösterilerle yaşayan bir alan olduğunu düşündürür.
Macellum, Aizanoi’nin bir başka önemli yapısıdır. Dairesel planlı bu et ve balık pazarı, Roma İmparatoru Diocletianus’un 301 yılında yayımladığı Tavan Fiyat Kararnamesi’nin burada yazılı olması nedeniyle “antik borsa” olarak anılır. Fiyat artışlarını kontrol etmeye çalışan bu kararname, Roma ekonomisinin kriz dönemine dair çok çarpıcı bir belgedir. Bu yüzden Aizanoi’de yalnız tapınak ve tiyatro değil, antik dünyanın ekonomi tarihi de okunur.
Hamam, palestra, Roma köprüleri ve Koca Çay çevresi de geziye eklenmeli. Özellikle hamam yapısında görülen mermer kaplamalar, su ısıtma kanalları ve Hygieia heykeli, Roma kentlerinde sağlık, temizlik ve sosyal yaşamın ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Aizanoi’yi gezerken acele etmemek gerekir. Zeus Tapınağı’nın görkemi, stadion-tiyatro kompleksinin şaşırtıcı planı, macellumun ekonomiyle kurduğu bağ ve Çavdarhisar’ın bugünkü sakinliği bir araya geldiğinde, burası Anadolu’nun en etkileyici Roma kentlerinden biri olarak hafızada kalır.
ROTAYI ÖZEL YAPAN NE?
Bu rotayı anlamak için üç kavram yeterli olabilir: Çini, tapınak ve ekonomi.
Çini, çünkü Kütahya’da renk, desen ve el emeği yüzyıllardır yaşayan bir sanat geleneğine dönüşmüştür.
Tapınak, çünkü Aizanoi’deki Zeus Tapınağı, Anadolu’daki en etkileyici Roma yapılarından biridir. Kybele bağlantısı, yapıya yerel Anadolu inançlarının derinliğini katar.
Ekonomi, çünkü macellum ve Tavan Fiyat Kararnamesi, antik dünyada pazar, fiyat ve devlet müdahalesi konularını somut bir yapıyla anlatır.
LEZZETLER
KÜTAHYA VE AİZANOİ
PRATİK BİLGİ
Nasıl gidilir?
Kütahya’ya İstanbul, Ankara, Eskişehir, Afyon ve İzmir yönlerinden araçla ulaşılabilir. Aizanoi, Kütahya merkezden Çavdarhisar yönünde yaklaşık 57 kilometredir.
Rota
