Sürekli kendini kanıtlamak zorunda hissedenler, eleştiriyi kişisel bir saldırı gibi algılayanlar, gücü eline geçirdiğinde başkalarını ezmeye başlayanlar… Başkalarının başarısını görünce içten içe huzursuz olanlar ve her tartışmayı kazanılması gereken bir savaş gibi görenler… Takdir edilmediğinde değerinin eksildiğini düşünenler… Onları hayatın her alanında görmek mümkündür. Bir toplantı masasının başında, bir aile sofrasında, kariyer yarışında… Bazen de aynaya baktığımızda.
Bu davranışların ardında genelde aynı duygu saklıdır: Derin ve güçlü bir yetersizlik hissi. Aslında bu duygu, buzdağının görünmeyen yüzüdür. Görülmeyen, duyulmayan, yeterince değer verilmediğini düşünen ve var olduğunu kanıtlamaya çalışan çocukların hikâyesidir.
O çocuk büyür. Meslek edinir, aile kurar, patron olur. Ama zihninde bir yerlerde aynı soruyu sormaya devam eder: ‘Ben yeterli miyim?’ İşte bu yüzden hayat boyu kendini kanıtlamak zorunda hisseder.
Bu duyguyla büyüyen bireyin önünde genellikle iki yol vardır. Ya zihninde bozuk bir plak gibi dönüp duran o düşünceyle yüzleşir, onu inkâr etmek yerine kabul eder ve zamanla bir güce dönüştürür. Var olduğunu göstermek için bilgiye sarılır, önemli hissetmek için kendini geliştirir. Öğrenir, üretir, derinleşir. Yetersizlik hissi onun için bir engel değil, bir yakıt hâline gelir. Ya da insan bu duyguyla yüzleşmek yerine kurban rolüne sığınır ve bütün enerjisini tek bir amaca yöneltir: Her ne pahasına olursa olsun güç edinmek. Hayatı kontrol etmeye, insanları bastırmaya uğraşır. Başkalarını eleştirerek, aşağı çekerek görünür ve bilinir hâle gelmeye çalışır.
Acıya, baskıya, kaosa direnç
Buna benzer bir çocukluk yaşayan kişilerden biri de bugün dünyanın en zengin iş insanlarından biri olan Elon Musk’tır. Musk’ın çocukluğunu anlatan biyografilerde dikkat çeken tablo benzerdir. Evde onu görmezden gelen, hata yaptığında acımasızca eleştiren sert bir baba figürü vardır. Musk’ın biyografisini yazan Walter Isaacson’a göre bu ortam onda iki özelliği aynı anda geliştirmiştir: Acıya, baskıya ve kaosa karşı olağanüstü bir dayanıklılık ve kuralları sorgulamaktan çekinmeyen bir karakter.
Belki de bu yüzden Elon Musk bugün saatlerce, günlerce durmadan çalışabiliyor; kuralları sorguluyor ve kimsenin cesaret edemediklerini deniyor. Çocukluğunda geliştirmek zorunda kaldığı kurallara karşı durma refleksi ve olağanüstü dayanıklılık, bugün karmaşık problemleri çözerken kullandığı bir düşünme biçimine dönüşmüş durumda.
Musk’ın sık sık anlattığı ve birçok girişiminde uyguladığı beş adımlı bir düşünme yöntemi vardır. İlk adım, imkânsız görünen bir hedef koymaktır. Bu tür hedefler insanı konfor alanından çıkarır, yeni sorular sormaya ve farklı düşünmeye zorlar. İkinci adım, kuralları sorgulamaktır: “Bu kuralı kim koydu?” sorusu çoğu zaman alışkanlıkların ardındaki boşluğu ortaya çıkarır.
Üçüncü adım, gereksiz olanı ortadan kaldırmaktır. İnsanlar genellikle karmaşık sistemleri iyileştirmeye çalışır; oysa asıl mesele sistemi basitleştirmektir. ‘Buna gerçekten ihtiyacımız var mı?’ sorusu fazlalıkları ortadan kaldırır. Dördüncü adım, tıkanma noktasını bulmaktır. Her sistemin içinde ilerlemeyi yavaşlatan bir düğüm vardır ve bütün enerji oraya yönlendirildiğinde dönüşüm başlar. Son adım ise yeni bir sistem kurmaktır. Tüm bu farkındalıkların ardından kurulan yapı, eski alışkanlıkların ötesine geçer. Sonuçta aynı çocukluk hikâyesi bazı insanları âlim, bazılarını ise zalim yapar. Farkı yaratan şey, o duyguyla ne yaptığımızdır.
