Bir roman bittiğinde gerçekten biter mi? Yoksa okurun zihninde yeni anlamlar kazanarak başka bir yolculuğa mı çıkar? Yazar İsmail Güzelsoy, İthaki Yayınları etiketiyle raflarda yerini alan ‘Okurken Yaratmak: Meraklı Okurlar İçin Kurmacanın Gizemleri’ kitabında okurun kurmaca karşısındaki yaratıcı rolünü ve romanın gizemli dünyasını ele alıyor. Güzelsoy ile kitabın çıkış noktasından hareketle roman estetiğini, iyi okurluğu, popüler edebiyatı ve değişen okuma alışkanlıklarını konuştuk. Ona göre romanın tek bir sahibi yok; okur da yazar kadar söz sahibi.
Bu kitabın çıkışında aslında bir “eksik kalmış sohbet” duygusu var. Tek motivasyonunuz okurun zihnindeki o teknik sorulara yanıt vermek miydi?
“Tek” motivasyonum o değildi elbette ama orada tarif ettiğim, sıklıkla yaşadığım bir durum olageldi. Okurlarla yapılan sohbetler iki tarafın da yararlandığı zihinsel bir şölendir. Okur, romancıyla söyleşirken okuma yolculuğuna yeni bir pencere açar ama yazar da bu söyleşmelerden beslenir; yazdıklarının nasıl algılandığını görme şansı yakalar. Kitabın önsözünde yakındığım sorun, yalnızca bir tek roman üzerine söyleşmekle sınırlı oturumlar yapmamızdı. Okur ile yazarın genel estetik meselelerine dair ‘dertleşmesi’nin çok besleyici olacağına inandım ama işin o yanı hep eksik kaldı. ‘Okurken Yaratmak’ kitabıyla kurdeleyi kesmiş olduğumu düşünüyorum. Daha organik ve etkileşimli bir süreci başlatmak adına benim için önemli. Yani bu kitap bir ‘eğitim’ metni değil, roman estetiği üzerine okurla yazarın ortak sorgulama tutanağı gibi görülmeli.
Kitabın ilk bölümünde “İyi roman diye bir şey var mı?” sorusunu yine ‘sizce’ yanıtlar veriyorsunuz. Yıllardır ‘yazan’ biri olarak, romanı ‘iyi’ yapan şey konusunda ölçünüz zaman içinde nasıl değişti ya da değişti mi?
Elbette değişti… Yalnızca benim görüşlerim, ölçütlerim değil, roman sanatı da dönüşüyor. İlk kitabımı yayımladığım 27 yıl öncesinden bugüne üretim teknolojisi bile değişti. Haliyle estetik boyutların değişmemesi mümkün mü? Üstünkörü bir bakışta pek öyle görünmese de romanlar güçlü bir etkileşim ağı içinde yazılıyor. Büyük bir yalnızlık hikâyesi gibi gelir yazmak ve okumak ama bana kalırsa çok kalabalık bir süreçtir. Her yazarın bir tuğla koyduğu bir duvar örüyoruz ve artık okurlar da çok aktif. 1950’lerin okuruyla günümüz okuru çok farklı ve her alanda olduğu gibi burada da güçlü bir katılım var. Bu da ‘iyi’ roman ölçütlerini dinamik kılan bir süreç bana kalırsa.
Yeri gelmişken sormak isterim. İyi romanı tanımlarken “Psikolojik bakiye önemli. Zihinde kalan iz, tortu...” ifadesini kullanıyorsunuz. Sizin zihninizde en fazla tortu bırakan romanlar hangileri peki? İlk üç desem…
İlk üç sürekli değişir bende. Biraz duygusal ve zihinsel gündemimle de alakası olsa gerek. Bazen Marquez olur, bazen Dickens… Bir durum yaşarım ve bir anda, hiç aklımda yokken Çehov’un bir öyküsü geliverir. Psikolojik bakiye bu anlamda biraz da “edinilmiş bir bilinçdışı” gibi çalışıyor galiba. Bilinçdışı nasıl ki bütünüyle kontrollü bir süreç olarak işlemiyorsa, psikolojik bakiye de çağrışımlarla, psişik ihtiyaçlarla biçimlenip yüzeye vuruyor.
Sadece iyi romanın değil iyi okur olmanın da bazı kriterlerini sıralıyorsunuz, hatta ‘okumayı öğrenmek’ten söz ediyorsunuz. Sizce bir insan okurken neyi yanlış yapabilir? İyi bir okuru sıradan bir okurdan ayıran şey nedir?
Bence iyi okur-kötü okur diye bir şey yok. İyi okuma-kötü okuma diyebileceğimiz, doğru metnin doğru biçimde okunması ya da okunmaması tartışılabilir. Burada asıl olan, ihtiyacı doğru belirlemek… Bazen bir roman doğru zamanda, doğru şekilde ve uygun koşullarda okunmaz ya da tersi. Bazen takdir ettiğiniz bir kitabı sevmeyebilirsiniz. Çünkü romanlar, öyküler duygulara işleyerek can kazanır. O duygulara geçit bulamazsa, dünyanın en güzel hikâyesi de olsa havada kalabilir anlatı. Tersi de doğru… Ucuz bir hikâyedir ama sizde karşılık bulabilir.
‘İyi edebiyat, hikâyeden fazladır’… Kitapta onayladığınız bir yorum. Nedir bu fazla olan şeyler sizce?
Hikâye, anlatının görülen boyutudur. Bazen anlatının kalbi, dile getirdiklerinde değil, sakladıklarında atar. Şimdi aklıma, Fante’nin ‘Toza Sor’ romanı geldi örneğin. Orada anlatılanın gerisinde, ana karakterin hiçbir zaman dile getirmediği şeyleri görür okur. Ya da Ishiguro’nun muazzam eseri, ‘Dünden Kalanlar’ı düşünün. Karakterin kendi duygularına kör olduğunu asla söylemez roman, bunu okurun “vehmetmesini” sağlayacak veriler sunar. İyi bir anlatı söylediğinden fazlasını kastedebilir.
“Popüler edebiyat kötü bir şey mi?” sorusunu kitabın içine almışsınız. Sizce çok okunmakla edebî değer arasındaki gerilim eskisinden farklı bir yere mi taşındı?
Çok okunmak, bir ihtiyaç tanımlamakla gerçekleşiyor çoğunlukla. Kapitalizmin en büyük üretimi ihtiyaçtır. Kitap dediğimiz nesne de kapitalist üretim formasyonunun bir parçası ve bu sistemin bütün kuralları orada da geçerli. Kalite ile satış arasında bir bağlantı olduğunu düşünmüyorum. Bazı odaklar bir kitabı vazgeçilmez ihtiyaç olarak tanımlıyor diye o kitap kıymetli olmuyor. Ama ne bileyim şimdi, Umberto Eco da Marquez de popüler. Bu onları değersiz mi kılar?
‘Roman okur tarafından da yazılır’ diyorsunuz. Bir yazar, okurun metinden çıkardığı anlam üzerinde ne kadar söz sahibi olabilir?
Eşit söz sahibi olabilir. Bir yazarın kendi yazdığı eser üzerindeki hakkı okurdan fazla olmamalı bana kalırsa. Okur da emek, zaman ve para harcayıp o eseri okuyor. Anlatının tek bir sahibi olamaz. En azından benim küçük komünal dünyam böyle…
Siz yazarken hikâyeyi ne kadar kontrol ediyorsunuz? Yıllar önce bir söyleşinizde romanın finalinden geriye doğru yürüdüğünüzü, bir anlamda kendi hikâyenizin arkeolojisini yaptığınızı anlatmıştınız.
Planla, akış şemasıyla çalışıyorum hâlâ ama yol boyu dönüşümler yaşamak kaçınılmaz. Yani çıkardığım akış şemasına yüzde yüz sadık kaldığım çok az roman var. Ama hiçbir zaman da bu sapma yüzde otuzdan fazla olmadı galiba. Yarın ne olur, bilemem ama boşlukta yol almaktan iyidir.
“Söylenenin Ötesi” bölümünde sembol, metafor, ima, alegori ve metinlerarasılığı konuşuyorsunuz. Bir yazarın metnine yerleştirdiği ama okurun hiç fark etmediği bir anlam sizce başarısızlık mıdır? Yoksa bazı şeylerin okurun gözünden kaçması metnin doğasında mı vardır?
‘Anlam’ın doğasına bağlı bir şey bu. Bazen bir metaforun anlaşılmaması onu daha kıymetli yapabilir, bazen tersi. Bu, yazarın kurduğu evreni okurla nasıl paylaştığına bağlı. Okur bir duyguyu yaşar ama o etkiyi nereden edindiğini fark etmez. Yazarın okura fısıldadığı o “anlam” boyutu gözden kaçar ama gönülde kalır bazen. Bu çok kıymetlidir. Adını koyamazsınız ama bilirsiniz onun varlığını. Rüyaları düşünün. Uyanırsınız, rüya solup gider ama etkisi sürer. İşte yazarın kıskandığı oyun tam da budur.
Bugün bir roman hakkında konuşurken artık yalnızca romanı konuşmuyoruz; sosyal medyadaki yorumları, puanları, çok satan listelerini, hatta kitabın ekran uyarlamasını da konuşuyoruz. Sizce bütün bunlar okurun metinle kurduğu ilişkiyi değiştiriyor mu?
Hemrah gibi konuşmak gerekirse, evet muhitçe okuyoruz artık. Okuma kişisel bir şey değil yalnızca. Bu kitabı zaten bu amaçla yazdım. Okuma sürecinin de paylaşılabileceğini düşünüyorum. Yani o söylediğiniz ekranlarda görülen şeyleri olumsuz durumlar olarak düşünmemek gerek. Evet, kızıyoruz, söyleniyoruz ama bir fincan kahveyle okuduğu kitabı yan yana görüntüleyip Instagram’a koyan birine niye atarlanıyoruz, onu da çok anlamış değilim. Kötü bir şey paylaşmıyor ki o insan. Ne yaparsak yapalım, okuma yordamları değişecek ve bunun olumsuz olduğu fikri biraz önyargı içeriyor bence. Bekleyelim.
