Bir çocuğun sağlıklı gelişimi, yalnızca yaşamın ilk yıllarındaki beslenmeyle sınırlı değil. Gebelikten başlayarak ergenliğe uzanan ilk 8 bin gün; beslenme, bakım ve eğitimden aile ve okul ortamına kadar pek çok etkenin birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor. Geçen haftalarda Sabri Ülker Gıda Araştırmaları Enstitüsü Vakfı’nın The Nutrition Society (Beslenme Derneği) iş birliğiyle düzenlediği ‘İstanbul Science Summit 2026’da da bu bütüncül yaklaşım öne çıktı. Çocukların sağlıklı büyüme ve gelişiminde beslenmenin yaşam boyu etkilerinin ele alındığı zirvenin mesajlarını, bilimsel çalışmaların toplumsal karşılığını ve önümüzdeki dönemin hedeflerini Vakfın Başkanı Yahya Ülker’den dinledik.
Kısa süre önce, ‘Sabri Ülker İstanbul Science Summit’i düzenlediniz. Zirve Türkiye’de çocuk beslenmesi ve halk sağlığı alanında nasıl somut bir etki yarattı sizce?
Çocukluk dönemi beslenmesi, bireyin yaşam boyu sağlık yolculuğunu etkileyen en kritik alanlardan biri. Ve Türkiye’de hem bu alanda hem halk sağlığı alanında kalıcı ilerleme sağlayabilmek için bilim insanları, sağlık profesyonelleri, kamu kurumları ve sivil toplum arasında güçlü bilgi alışverişine ihtiyaç var. İstanbul Bilim Zirvesi’nin bu açıdan önemli bir platform oluşturduğuna inanıyoruz. Farklı disiplinlerden uzmanları bir araya getirerek ortak çözüm üretme kültürünü güçlendiren Zirve’de paylaşılan bilimsel bilgilerin, çocukların sağlıklı büyümesini destekleyen çalışmalara katkı sağlamasını, aileler, öğretmenler ve sağlık profesyonelleri için yol gösterici olmasını hedefliyoruz.
Sabri Ülker Gıda Araştırmaları Enstitüsü Vakfı’nın beslenme ve sağlık alanındaki çalışmalarının toplumda bulduğu karşılığı nasıl değerlendiriyorsunuz? Etkiyi hangi göstergelerle ölçüyorsunuz?
Vakfımızın çalışmalarının etkisini değerlendirirken hem erişim hem de davranış değişikliğine katkı sağlayan göstergeleri takip ediyoruz. Örneğin ‘Yemekte Denge Eğitim Projemizle’ bugüne kadar 25 ilde 7 milyonu aşkın çocuk, anne baba ve öğretmene ulaştık. Farklı ülkelerden araştırmacıları, sağlık profesyonellerini ve genç bilim insanlarını bir araya getiren uluslararası iş birliklerinin gelişmesini bilimsel etki açısından son derece kıymetli buluyorum. Newcastle Üniversitesi ile Hacettepe Üniversitesi araştırma iş birliği ve Sabri Ülker Geleceğin Bilim Lideri Ödülü gibi girişimlerimiz bu yaklaşımın önemli örnekleri arasında yer alıyor.
Benim özellikle önem verdiğim konulardan biri de bilimsel bilginin yalnızca akademik çevrelerde kalmayıp toplum yararına dönüşebilmesi. Vakıf olarak geniş bir paydaş grubuna ulaşabilmeyi en değerli çıktılarımızdan biri olarak görüyorum.
Gıda sektörünün içinden gelen bir vakfın bilimsel araştırmaları desteklemesi bilimsel bağımsızlık ve kamuoyunun güveni konusunda da sorumluluk getiriyor. Vakıf olarak, bağımsızlığı korumak adına hangi ilkelerle hareket ediyorsunuz?
Bilimsel ilerlemenin ancak bağımsızlık, şeffaflık ve eleştirel değerlendirme kültürüyle mümkün olduğuna inanıyoruz. Kamuoyunun güvenini de bu ilkeler doğrultusunda koruyor ve güçlendiriyoruz. Bu yaklaşım doğrultusunda, ulusal ve uluslararası düzeydeki tüm faaliyetlerimiz, farklı uzmanlık alanlarını temsil eden saygın akademisyenlerden oluşan bağımsız Bilim Kurulumuzun rehberliğinde yürütülüyor. Beslenme, tıp, halk sağlığı, eğitim ve ilgili disiplinlerden bilim insanlarını buluşturan bu yapı, önceliklerin belirlenmesinde ve programların değerlendirilmesinde önemli rol üstleniyor.
Yıldız Ventures aracılığıyla girişimlere de yatırım yapıyorsunuz. Gıda alanında önümüzdeki yıllarda en büyük değişimi hangi yeniliklerin yaratacağını düşünüyorsunuz?
Önümüzdeki yıllarda en önemli dönüşümün, tarımda kaynakların daha verimli kullanımını sağlayan teknolojilerde, üretimde yapay zeka ve veri uygulamalarında, gıdanın raf ömrünü uzatan ve kayıpları azaltan çözümlerde yaşanacağını düşünüyorum. Bir yeniliğin başarısını ise teknolojik kabiliyeti kadar sahada kullanılabilmesi ve tüketici tarafından benimsenmesi belirleyecek. Güven, lezzet, erişilebilirlik ve fiyat gibi temel beklentileri karşılayabilen çözümlerin de kalıcı bir karşılık bulacağına inanıyorum.
Kısa vadede Sabri Ülker Vakfı’nın hangi alanda belirgin bir fark yaratmasını istiyorsunuz? Bu hedefe ulaşıldığını hangi somut sonuçlardan anlayacağız?
Beslenme ve halk sağlığı alanında uluslararası araştırma iş birliklerini geliştirmeyi ve bilimsel bilgiyi günlük hayatta uygulanabilir hale getirmeyi önceliklendirmeye devam edeceğiz.
Bu yıl uluslararası boyuta taşıdığımız Sabri Ülker Geleceğin Bilim Lideri Ödülü’nün etki alanını daha da genişletmeyi hedefliyoruz. Newcastle Üniversitesi ile Hacettepe Üniversitesi arasındaki iş birliğiyle ortak araştırmaları ve araştırmacı değişimini desteklemek, İstanbul Bilim Zirvesi aracılığıyla kurulan uluslararası bilimsel ilişkilerin yeni projelere dönüşmesini sağlamak da önceliklerimiz arasında.
Bu hedeflere ne ölçüde ulaştığımızı; desteklenen ortak araştırmalar, bu çalışmalardan doğan bilimsel yayınlar, uluslararası deneyim kazanan genç araştırmacılar ve devam eden iş birlikleri üzerinden değerlendirmek istiyoruz. Topluma yönelik çalışmalarımızda çocukların, ailelerin ve öğretmenlerin beslenme bilgisindeki gelişimi ve öğrendiklerini günlük alışkanlıklarına ne ölçüde yansıtabildiklerini izlemeyi de önemsiyoruz.
PROF. DR. MURAKAMİ:
Her ülke kendi sorunlarına odaklanmalı
Tokyo Üniversitesi’nden Epidemiyoloji Profesörü Kentaro Murakami, Japonya’da okul yemeklerinin çocukların yetersiz besin alımını azalttığını ortaya koyan araştırmalarından hareketle okul beslenmesinin çocuk sağlığındaki rolünü ve ülkeler için çıkarılabilecek dersleri anlattı.
Çocukların beslenme kalitesini ve bunu belirleyen etkenleri araştırıyorsunuz. Bu araştırmalarda sizi en çok şaşırtan ya da sonuçları açısından en önemli bulgu ne oldu?
Japonya’da çocukların okul yemeği yedikleri ve yemedikleri günlerdeki beslenme düzenlerini karşılaştıran araştırmalar, okul günlerinde birçok besin öğesinin yetersiz alımının azaldığını, hane gelirine bağlı beslenme farklılıklarının ise ortadan kalktığını ortaya koydu.
2020’de, pandemi nedeniyle Japonya’da okulların kapalı olduğu dönemde yürüttüğümüz araştırma da bu bulguları destekledi. Bu çocuklar daha sık öğün atlıyor; daha az sebze, meyve, balık ve süt ürünü, daha fazla tatlı ve şekerli içecek tüketiyordu. Hem okul günlerinde hem de okul dışındaki günlerde yağ ve tuz tüketiminin yüksek olması ise benim için şaşırtıcıydı.
Japonya’daki deneyimin başka ülkelere aktarılabilecek yönleri hangileri; hangi koşullar ülkeden ülkeye değişmek zorunda?
Japonya’daki sistem evrensel kapsayıcılığa sahip. İlkokul öğrencilerinin neredeyse tamamı ve ortaokul öğrencilerinin yaklaşık yüzde 90’ı tam bir okul yemeği alıyor. Menüler, enerji ve besin öğeleri açısından ulusal standartlara göre hazırlanıyor.
Diğer ülkelere aktarılabilecek temel ilkeler; yalnızca belirli grupları değil tüm çocukları kapsamak, standartları beslenme verilerine dayandırmak ve okul yemeklerini sadece gıda desteği değil aynı zamanda eğitim faaliyetinin bir parçası olarak görmek olabilir. Öte yandan menülerin yerel beslenme kültürüne ve gıda arzına uygun olması gerekir. Beslenme standartları her ülkenin kendi sorunlarını hedeflemeli ve finansman modeli yerel bütçe koşullarına göre şekillendirilmeli.
Bir programın çocukların beslenmesini iyileştirdiğini göstermek için hangi sonuçlar izlenmeli?
İzleme ve değerlendirme açısından ‘kapsayıcılık ve tüketim’, ‘beslenme kalitesi’ ve ‘eşitsizlik göstergeleri’ne odaklanılmasını öneririm. Bu kapsamda öncelikle kaç çocuğun okul yemeğine eriştiği ve sunulan yemeğin ne kadarının tüketildiği izlenmeli. Çocukların hem okul günlerinde hem de okul dışındaki günlerdeki beslenme kalitesi ve besin alımları da değerlendirilmelidir. Ayrıca hane geliri ve bölgelere göre beslenme farklılıklarının zaman içinde azalıp azalmadığı ve aşırı tüketim düzeyleri takip edilmeli.
Sizce beslenme epidemiyolojisi, çocukların beslenme güvencesine yönelik politikaların geliştirilmesine nasıl katkı sağlayabilir?
Beslenme epidemiyolojisi, çocukların gerçekte ne yediğini ve hangi grupların risk altında olduğunu ortaya koyar. Çocukların beslenme durumları güvenilir şekilde ölçülemiyorsa, hiçbir politika etkin biçimde izlenemez. Ayrıca çocukların beslenmesine ilişkin verilerin büyük kısmı gözlemsel çalışmalara dayanır. Bu çalışmalar, ilişkileri gösterebilir ancak neden-sonuç ilişkisini kanıtlayamaz. Mevcut kanıtların doğru yorumlanması beslenme epidemiyolojisinin güvenilir verileriyle mümkündür diyebilirim.
